Terry Fox Umut Maratonunda Tek Bacakla Her Gün Bir Maraton Koştu

1 Eylül 1980, Ontario, Thunder Bay kentinin dışındaki Trans-Kanada karayolu. Yol kenarında yüzlerce kişi alkışlıyor. Yirmi iki yaşında, kıvırcık saçlı bir genç koşuyor; sağ bacağı yok, yerinde metal ve plastikten bir protez var. Her adımda sağlam bacağıyla iki kez sekiyor. Göğsünde bir ağrı, durmayan bir öksürük var. Yaklaşık beş ay önce Atlantik kıyısından yola çıkmıştı. Önünde Pasifik'e kadar daha binlerce kilometre duruyor.

Kısa boylu bir basketbolcu

Terrance Stanley Fox 28 Temmuz 1958'de Winnipeg'de doğdu. Babası Rolly Kanada Ulusal Demiryolu'nda makasçıydı, annesi Betty evdeydi. Dört çocuğun ikincisiydi. Aile 1966'da batıya, Britanya Kolumbiyası'na taşındı ve Vancouver'ın doğusundaki Port Coquitlam'a yerleşti.

Terry ortaokulda basketbolu her şeyden çok seviyordu ama sekizinci sınıfta boyu bir buçuk metre kadardı ve yeteneği azdı. Antrenörü ona koşuyu ya da güreşi denemesini önerdi. Terry koşuya başladı ama basketbolu bırakmadı; her sabah okuldan önce, bütün yaz boyunca çalıştı. O sezon takımın son oyuncusuydu ve bütün yıl bir dakika oynadı. Onuncu sınıfta en yakın arkadaşı Doug Alward'la birlikte takımın ilk beşindeydi. İkisi lisenin son yılında okulun yılın sporcusu ödülünü paylaştı. Terry sonra Simon Fraser Üniversitesi'nde beden eğitimi okumaya başladı ve üniversitenin genç basketbol takımına girdi.

Dizdeki ağrı

Kasım 1976'da otoyolda önündeki kamyona arkadan çarptı. Araba hurdaya döndü, Terry'ye görünür bir şey olmadı; yalnızca sağ dizi ağrıyordu. Ağrıyı kazaya, sonra basketbola bağladı. Şubat 1977'de, sezon bitince üniversitenin sağlık merkezine gitti, ağrı kesici verdiler.

Mart başında bir antrenman koşusundan neredeyse yürüyemeyecek hâlde döndü. Babası onu New Westminster'deki Royal Columbian Hastanesi'ne götürdü. Ortopedi cerrahı Dr. Michael Piper röntgenlere bakıp kemik kanserinden, osteosarkomdan şüphelendi. 4 Mart'taki kemik taramasıyla teşhis kesinleşti. Hastalık hızlı yayılıyordu; doktorlar en iyi yolun bacağın kesilmesi ve ardından kemoterapi olduğunu söyledi. Terry on sekiz yaşındaydı.

Bir dergi yazısı

Ameliyattan önceki gece lisedeki basketbol antrenörü Terri Fleming hastaneye bir koşu dergisi getirdi. İçinde Dick Traum adında, bir bacağı kesik olduğu hâlde New York Maratonu'nu koşmuş bir adamın yazısı vardı. Ertesi sabah Terry yazıyı hemşire Judith Ray'e gösterdi ve bir gün kendisinin de böyle bir şey yapacağını söyledi.

9 Mart 1977'de sağ bacağı dizin 15 santimetre üstünden kesildi. Birkaç hafta içinde protezle yürüyordu. Ardından on altı ay sürecek kemoterapi başladı: üç haftada bir Vancouver'daki kanser kliniğine gidiyor, saçları dökülüyor, midesi bulanıyordu. Klinikte kendisinden daha kötü durumda olanları, ölmekte olan hastaları gördü. Kanada Ansiklopedisi'ne göre bu ona hem acıma hem de hayatta kalanlardan biri olmanın getirdiği bir sorumluluk duygusu verdi.

O yaz telefon çaldı. Arayan Rick Hansen'di; Terry'yi tekerlekli sandalye basketbolu takımına çağırıyordu. Terry kemoterapi sürerken sandalyede oynamayı öğrendi, elleri su topladı, kanadı. Yaz bitmeden ulusal şampiyonaya giden takıma seçildi.

Gece pistinde yarım mil

Terry kimseye söylemeden Kanada'yı baştan sona koşmaya karar vermişti. Şubat 1979'da geceleri, yakındaki ortaokulun kül pistinde antrenmana başladı. Ayın ortasında yarım mil, ayın sonunda bir mil koşabiliyordu. Protez uzmanı Ben Speicher, bacağı koşunun darbelerine dayansın diye değiştirdi. Yine de koşmak acı veriyordu: kemiklerde ezilmeler, kütükte su toplamaları oluyordu.

Eylül 1979'da Prince George'daki 27 kilometrelik bir yol yarışına Doug Alward ve küçük kardeşi Darrell'le birlikte katıldı. Sonuncu oldu, ama iki bacaklı son koşucunun yalnızca on dakika arkasındaydı. Planını o zaman ailesine açtı. Kanada Ansiklopedisi'ne göre annesi bunu delilik saydı; babası yalnızca ne zaman başlayacağını sordu.

Her Kanadalıdan bir dolar

15 Ekim 1979'da Kanada Kanser Derneği'ne bir mektup yazdı. Mektupta kanser kliniğinde gördüklerini anlattı: cesaretle gülümseyen yüzleri ve gülümsemeyi bırakmış yüzleri. Kendi derdinden kurtulup o yüzleri orada bırakamayacağını yazdı. Koşabileceğini, son mili sürünerek gitmesi gerekse bile koşacağını söyledi. Bir hayalperest olmadığını, bunun kansere bir çare getireceğini iddia etmediğini, ama mucizelere inandığını, inanmak zorunda olduğunu ekledi.

Hedefi önce bir milyon dolardı, sonra büyüdü: Kanada'nın 24 milyonluk nüfusunun her birinden bir dolar. Ford bir kamp minibüsü, Imperial Oil yakıt, Adidas koşu ayakkabısı verdi. Kanser Derneği ve Kanada Savaş Ampütelileri Derneği destek oldu. Yola çıkana kadar antrenmanlarda 5.000 kilometreden fazla koşmuştu.

Atlantik'e batırılan bacak

12 Nisan 1980'de Newfoundland'in St. John's kenti yakınında protezini Atlantik Okyanusu'na batırdı ve koşmaya başladı. Adını Umut Maratonu koymuştu. İlk günlerde fırtına, sağanak ve kar vardı. Minibüsü Doug Alward kullanıyor, yemekleri o yapıyordu.

Terry Fox Vakfı'nın anlattığına göre günü sabah 04.30'da başlıyor, son mili çoğu zaman akşam yediye doğru bitiriyordu; günde yaklaşık 42 kilometre, yani her gün bir maraton. Kalacak yere paraları yetmediğinde minibüste uyuyorlardı. Bazı günler yüzlerce kişi yol kenarında bekliyor, bazı günler yolda tek başına koşuyor ve tek kuruş toplanmıyordu.

Newfoundland'deki küçük kasabalar sahip çıktı. 6 Mayıs'ta, 882. kilometrede vardığı Channel-Port aux Basques'ta 10.000 kişilik kasaba ona 10.000 dolar topladı. Nova Scotia'da ise neredeyse kimse onu duymamıştı; bu Terry'yi yıldırdı. Prince Edward Adası daha sıcaktı, New Brunswick'teki Saint John'da hiçbir hazırlık yapılmamıştı. Terry ile Doug arasındaki gerginlik arttı; kardeşi Darrell New Brunswick'te ekibe katıldı ve ortamı yumuşattı. Quebec en zoruydu: Umut Maratonu orada duyurulmamıştı, ekip Fransızca bilmiyordu, Terry neredeyse hiç para toplayamadı. Atlantik eyaletlerinde ve Quebec'te birkaç kez otomobillerin ve kamyonların çarpmasından kıl payı kurtuldu. 22 Haziran'da Montreal'e vardığında yolun üçte birini bitirmişti.

Ontario'da kalabalık

Gidişatı birkaç kişi değiştirdi. Four Seasons otellerinin kurucusu Isadore Sharp, 1978'de oğlunu kansere kaybetmişti. Ekibe otellerinde yemek ve yatak verdi, koşulan her mil için iki dolar bağışladı ve yaklaşık bin şirketi aynısını yapmaya ikna etti. Kanser Derneği'nden Bill Vigars törenler düzenledi, Toronto Star muhabiri Leslie Scrivener her hafta Terry'nin yolculuğunu yazdı.

Terry 28 Haziran'da Ontario'ya girdi; onu bir bando ve yol kenarına dizilmiş binlerce kişi karşıladı. Bundan sonra eyalet polisi ona eşlik etti. Ottawa'da Genel Vali Ed Schreyer ve Başbakan Pierre Trudeau ile görüştü, bir Kanada futbolu maçının başlama vuruşunu 16.000 kişinin önünde yaptı. 11 Temmuz'da Toronto'da 10.000 kişi onu karşıladı; hokey yıldızı Darryl Sittler yanında koştu ve ona All-Star formasını verdi. Kanser Derneği o tek günde 100.000 dolar bağış toplandığını tahmin etti. Bobby Orr ona 25.000 dolarlık bir çek uzattı.

Bedeni ise yoruluyordu. Kaval kemiğinde ağrılar, dizinde iltihap, kütükte kistler, baş dönmeleri vardı. Montreal'deki birkaç gün dışında dinlenme günü almadı; 28 Temmuz'daki yirmi ikinci doğum gününde de koştu. Ayak bileğinde kırık olmasından korktuğu hâlde üç gün daha koştu, sonra gittiği doktor bunun tendon iltihabı olduğunu söyledi. Düzenli sağlık kontrolü önerilerini geri çevirdi. Ağustos sonunda güne daha başlamadan yorgun oluyordu.

Thunder Bay'in dışında

1 Eylül 1980'de, Thunder Bay'in dışında şiddetli bir öksürük nöbeti tuttu, göğsü ağrıdı. Koşmaya devam etti. Nefesi daralmaya, göğüs ağrısı sürmeye başlayınca Doug Alward'dan onu hastaneye götürmesini istedi. 143 günde 5.373 kilometre koşmuştu; 128 maratondan fazla.

Ertesi gün, 2 Eylül'de Terry gözyaşları içinde bir basın toplantısı yaptı: kanser geri dönmüş, akciğerlerine yayılmıştı. Koşuyu kendi yerine tamamlama önerilerini reddetti. Aynı gün sedyeyle bir uçağa taşınıp Britanya Kolumbiyası'na götürüldü; havaalanında Bill Vigars, Terry'nin annesi ve babasına sarılıyordu. O güne kadar toplanan bağış 1,7 milyon dolardı.

Bir dolar hedefi tuttu

Koşu durduktan sonra ülke harekete geçti. 7 Eylül'de CTV televizyonu bir bağış yayını düzenledi; Kanada Ansiklopedisi'ne göre beş saatte 6,5 milyon dolar toplandı ve toplam 10 milyon dolara çıktı. Isadore Sharp, 3 Eylül'de, her yıl Terry Fox adına bir koşu düzenlenmesini önerdi. 19 Eylül'de Terry, Kanada Nişanı'nın en yüksek derecesini alan en genç kişi oldu. Yılın sonunda ülkenin yılın sporcusu ödülü Lou Marsh Kupası'nı aldı. Hastane yatağından Kanadalılara bağışa devam etmeleri çağrısını yaptı; Terry Fox Vakfı'na göre yeniden hastalanmasının, kanserin herkesin başına gelebileceğini göstermesini umuyordu.

1 Şubat 1981'de bağışlar 24,17 milyon dolara ulaştı. Kanada'nın nüfusu o sırada yaklaşık 24,1 milyondu: her Kanadalıdan bir dolar hedefi tutmuştu.

Sonrası

Terry aylarca tedavi gördü ama hastalık yayılmaya devam etti. Haziran 1981'de zatürreye yakalandı, 27 Haziran'da komaya girdi. 28 Haziran 1981 sabahı saat 04.35'te, kanserini ilk kez öğrendiği Royal Columbian Hastanesi'nde öldü. Yirmi üçüncü doğum gününe bir ay vardı. Ülkenin her yerinde bayraklar yarıya indirildi. Başbakan Trudeau aynı gün Avam Kamarası'nda, bir insanın cesaretinin bütün halkı hem hayatını kutlamakta hem de ölümünün yasında birleştirmesinin bir ulusun hayatında çok nadir görüldüğünü söyledi. Cenazesi Port Coquitlam'da yapıldı.

İlk Terry Fox Koşusu 13 Eylül 1981'de Kanada'nın 800'den fazla yerinde düzenlendi; Vikipedi'ye göre 300.000'den fazla kişi katıldı ve 3,5 milyon dolar toplandı. Koşu, Terry'nin istediği gibi bir yarış değildi; kimse birinci olmuyordu. Haziran 1982'de koşunun bittiği yerin yakınında, Thunder Bay'in dışında, 2,7 metrelik bronz bir heykeli dikildi; oradan geçen karayoluna Terry Fox Cesaret Yolu adı verildi. 2012'de St. John's'ta protezini okyanusa batırdığı noktaya da bir heykel kondu. Terry Fox Vakfı'na göre onun adıyla kanser araştırmalarına toplanan para bugün 1 milyar Kanada dolarını aştı.

Terry Fox Pasifik'e hiç varamadı. Kanada'nın yarısından biraz fazlasını koştu, her gün bir maraton, tek bacakla. Hedefi bir koşuyu bitirmek değildi; kanser kliniğindeki o yüzlerin bir gün orada olmamasıydı. Her eylül milyonlarca insan, onun yarım bıraktığı yolu birkaç kilometreliğine yeniden koşuyor.

Kaynaklar

• Tabitha de Bruin, Andrew McIntosh, "Terry Fox", The Canadian Encyclopedia (Kanada Ansiklopedisi), son düzenleme 5 Ağustos 2020
• "Terry Fox" zaman çizelgesi, The Canadian Encyclopedia
• "Terry's Story" ve "The Marathon of Hope", Terry Fox Foundation (Terry Fox Vakfı)
• "Terry Fox", Vikipedi (İngilizce)
• Hikâyedeki kişiler gerçek adlarıyla anılmıştır. Terry Fox'un 15 Ekim 1979 tarihli mektubundaki ve diğer İngilizce sözler tırnak kullanılmadan, özetlenerek Türkçeye aktarıldı. Para birimi Kanada dolarıdır. Kaynaklar çelişiyor: CTV yayınında toplanan para (Kanada Ansiklopedisi'nde 6,5 milyon dolar ve toplam 10 milyon dolar; Vikipedi'de 10,5 milyon dolar), Trudeau ile görüşmenin tarihi (1 ya da 2 Temmuz 1980), kazanılan tekerlekli sandalye basketbolu ulusal şampiyonluklarının sayısı (Kanada Ansiklopedisi'nde iki, Vikipedi'de üç), Darrell Fox'un ekibe katıldığı yer (Kanada Ansiklopedisi'nde New Brunswick; Vikipedi'de Nova Scotia'daki gerginlikten sonra), Terry Fox adına toplanan toplam para (Terry Fox Vakfı'nın aynı sayfasında 850 milyon doları ve 1 milyar doları aşan iki rakam geçiyor). Basın toplantısında söylediği öne sürülen sözler ve son günle ilgili yalnızca arama özetlerinde görülen ayrıntılar, kaynağı açılıp okunamadığı için yazılmadı.