Jadav Payeng Brahmaputra'daki Kum Adasını Tek Başına Ormana Çevirdi

1979 yazı, Hindistan'ın kuzeydoğusu, Assam eyaleti. Brahmaputra Nehri büyük bir selden sonra çekilmiş, ardında Jorhat yakınlarında ağaçsız, çıplak bir kum adası bırakmış. Selin getirip kuma attığı yılanlar sıcağın altında gölge arayacak tek bir ağaç bulamadan ölmüş. Kumun üstünde yatan bu ölü hayvanlara bakan genç Mising çocuğunun adı Jadav Payeng, çevresinde herkes ona Molai diyor. O gün yaptığı şey bir avuç bambu fidanını kuma dikmek olacak. Sonraki kırk yılda bu kum adası bir ormana dönüşecek ve orman onun lakabını taşıyacak.

Kumun üstündeki yılanlar

Jadav Payeng, Assam'ın yerli halklarından Mising topluluğunun içinde doğdu. Vikipedi doğum tarihini 31 Ekim 1959 olarak veriyor. NPR'ın aktardığına göre babası yoksul bir manda tüccarıydı ve çocukken yaşadığı nehir kıyısındaki toprak parçası henüz anakaraya bağlıydı. Brahmaputra'nın güçlü akıntısı zamanla o bağı kopardı ve toprak bir adaya dönüştü.

1979'da Assam'ı büyük seller vurdu. Khaleej Times'a göre selin ardından bir sıcak dalgası geldi. Payeng nehrin bir kum adasında, ağaç gölgesi arayarak ölmüş yılanları gördü. Yıllar sonra NPR muhabirine o an aklından geçeni anlattı: Yılanları öyle görünce, bu sıcakta bir gün insanların da aynı şekilde öleceğini düşünmüştü. Huffington Post'un Times of India'dan aktardığına göre de ölü yılanların başına oturup ağlamıştı.

Huzursuzdu, bir şey yapmak istiyordu. Khaleej Times'a anlattığına göre yakındaki köye gidip yaşlılarla konuştu. Yaşlılar ona bambu fidanı dikmesini söyledi. Al Jazeera'nın aktardığına göre köy yaşlıları, ormanlar azaldıkça hayvanların evsiz kaldığını, çarenin hayvanlara yeni bir yuva, yani yeni bir orman yapmak olduğunu anlatmıştı. Huffington Post'un aktarımında ise Payeng orman idaresinden yardım istemiş, memurlar orada hiçbir şeyin yetişmeyeceğini söyleyip bambu denemesini önermişti. Vikipedi'ye göre kumun üstüne ilk diktiği şey yaklaşık 20 bambu fidanıydı.

Karıncalar, testiler, bambular

Kum adası ağaç yetiştirmeye uygun bir yer değildi. Payeng yine de her gün adaya gidip birkaç fidan dikti. Bambuları ve değeri düşük, yerli bitkileri önce dikti. Al Jazeera'ya verdiği 2014 tarihli röportajda tik gibi değerli ağaçları ancak son on beş yılda dikmeye başladığını anlatıyordu.

Asıl zorluk suydu. Fidanlar çoğaldıkça nehirden su taşıyıp hepsini sulamak tek bir insanın gücünü aştı. Payeng her fidanın üstüne bambudan küçük bir iskele kurdu, iskelenin üstüne dibi delik toprak testiler koydu. Testideki su damla damla aşağıdaki fidana iniyor, bir hafta boyunca toprağı nemli tutuyordu.

Toprağı da kendisi canlandırdı. Köyden kırmızı karıncalar, termitler ve solucanlar getirip kuma saldı. Khaleej Times'a göre karıncaları bazen çıplak elleriyle taşıdı ve sık sık sokuldu. Al Jazeera'ya karıncaların ve termitlerin sert toprağı delip gözenekli hâle getirdiğini anlattı. Bambular tuttu. Payeng bu beklenmedik başarıdan sonra gerçek ağaçlar dikmeye geçti.

Bu yıllarda yanında bir öğretmen de vardı. Khaleej Times, Payeng'in eski bir devlet memuru ve emekli öğretim üyesi olan Jadu Nath Bezbaruah'a sık sık danıştığını yazıyor. 83 yaşındaki Bezbaruah gazeteye Molai'yi çocukluğundan beri tanıdığını, bildiği her şeyi ona öğrettiğini, ama onun bir orman dikeceğini rüyasında bile görmediğini söylemişti.

Kum adası orman oluyor

Yıllar içinde bambuluk büyüdü, arkasından pamuk ağaçları geldi, sonra başka türler. Vikipedi ormanda arjun, ejar, koroi, himolu, gülmohur gibi binlerce ağaç bulunduğunu, bambunun tek başına 300 hektarı aştığını yazıyor. Payeng 2017'de NPR'a diktiği ağaçların sayısını unuttuğunu, adada yüz binlerce ağaç olduğunu tahmin ettiğini söyledi. Tek başına yapmadığını da ekledi. Ona göre bir iki ağaç dikmek yetiyordu, sonra tohumları rüzgâr, kuşlar, inekler, filler ve Brahmaputra'nın kendisi taşıyordu.

Ormanın büyüklüğü kaynaklarda yaklaşık 550 hektar, yani 1.360 akre olarak geçiyor. NPR ise 2017'de 1.300 akreden söz ediyor. Vikipedi'nin Molai Ormanı maddesi bir ayrıntıyı daha kaydediyor: Golaghat bölgesinin sosyal ormancılık birimi 1983'te bu çevrede 200 hektarlık bir dikim başlatmış, sonra bırakmıştı. Ormanla Payeng'in otuz yıl boyunca tek başına ilgilendiği yazılıyor.

Ağaçlar büyüdükçe hayvanlar geldi. Kaynaklar ormanda Bengal kaplanları, tek boynuzlu Hint gergedanları, geyikler, tavşanlar, maymunlar, yaban mandaları ve akbabalar olduğunu yazıyor. Vikipedi'ye göre yaklaşık 100 filden oluşan bir sürü her yıl ormana geliyor ve altı ay kadar kalıyor. Sürü ormanda yavrular da doğurdu.

Payeng bu yıllarda karısı Binita ve üç çocuğuyla ormanın içinde kendi yaptığı bir kulübede yaşadı. Geçimlerini inek ve manda sütü satarak sağladılar. Vikipedi 2012'de ailenin evini Kokilamukh iskelesi yakınındaki bir Mising köyüne taşıdığını, Payeng'in her gün ormana gidip gelmeye devam ettiğini yazıyor.

Haritada olmayan orman

Ormanın dışarıda bilinmesi neredeyse otuz yıl sürdü. Khaleej Times'a konuşan yaban hayatı fotoğrafçısı ve serbest gazeteci Jitu Kalita, 2007 sonbaharında Brahmaputra'da kuş fotoğrafı çekmek için bir tekne kiraladığını anlattı. Kum adalarının çevresinde akbabalar ve sık bir orman gördü. Kayıkçı oranın Molai'nin ormanı olduğunu söyledi ve vahşi hayvanlara karşı onu uyardı. Kalita orman idaresine sordu, idarenin bu ormandan haberi yoktu.

Kalita sonraki aylarda adaya birçok kez gitti. Bir gün elinde büyük bir bıçakla kendisine doğru gelen bir adam gördü ve korkup bir ağacın arkasına saklandı. Adam ona bağırarak arkasında yaban mandaları olduğunu, kaçması gerektiğini söylüyordu. Bu adam Jadav Payeng'di. Kalita'yı ormanın ortasındaki kulübesine götürdü.

Kalita aileyi sık sık ziyaret etti. Binita'dan, kaplanların birçok ineklerini öldürdüğünü ve Payeng'in buna hiç kızmadığını dinledi. Yerel bir Assamca gazete için haber yazmak istedi. Payeng önce istemedi. Kalita onu ikna etti ve 2009'da haberi teslim etti. Khaleej Times'a göre editör haberi uydurma diye bir kenara attı, gazete ancak sekiz ay sonra yayımladı. Ardından Times of India geniş bir haber yaptı.

Vikipedi ise devletin ormanı başka bir yoldan öğrendiğini yazıyor. 2008'de Aruna Chapori köyünde zarar verdikten sonra ormana çekilen 115 filin peşine düşen orman memurları, karşılarında böylesine büyük ve sık bir orman görünce şaşırmıştı. Assam Orman İdaresi'nden Gunin Saikia, Huffington Post'un aktardığına göre burayı bir nehrin ortasındaki belki de dünyanın en büyük ormanı olarak tanımladı.

Filler, kaplanlar ve köylüler

Orman büyüdükçe çevredeki köylerle sorunlar da büyüdü. Filler ekinleri ve evleri yıktı, kaplanlar köylülerin hayvanlarını avladı. Khaleej Times'a göre öfkeli köylüler bir gün Payeng'e saldırdı ve ormandaki bütün ağaçları kesmekle tehdit etti. Payeng onlara, kendisini parça parça doğrayabileceklerini ama ağaçları kestirmeyeceğini söyledi. Filler için orman idaresine gitmeleri gerektiğini, doğanın bu hayvanlara da yaşama hakkı verdiğini ekledi. Aynı sözü yıllar sonra NPR'a da tekrarladı: Ağaçları kesmek isteyen önce onu öldürmek zorundaydı.

Al Jazeera'ya göre Payeng sorunu bir ölçüde ağaç dikerek çözdü. Ormana fillerin sevdiği muz ağaçları dikti. Yiyecek bulan filler köylere daha az çıktı. Geyikler çoğaldı, kaplanlar da ormanın içinde av buldu.

Kayıpları en çok kendi ailesi yaşadı. Vikipedi'ye göre Payeng 2012'de yaklaşık 100 inek ve mandasını ormandaki kaplanlara kaptırdığını anlatmıştı. NPR'a 2017'de verdiği sayı 85 inek ve 96 mandaydı. Suçu hayvanlara değil, ormanları yok eden insanlara yüklüyordu.

Gergedanlar da kaçak avcıların hedefi oldu. Vikipedi'ye göre 2013'te avcılar ormandaki gergedanları öldürmeye çalıştı, Payeng'in orman idaresini uyarmasıyla başaramadı. Khaleej Times ise 2012'de orman idaresinin bir gergedanın öldürülmesini engelleyemediğini ve bunun Payeng'in kalbini kırdığını yazıyor.

Orman Adamı ve Padma Shri

Times of India'daki haber Delhi'deki Jawaharlal Nehru Üniversitesi'nin dikkatini çekti. Üniversite Payeng'i ve Kalita'yı 22 Nisan 2012 Dünya Günü'nde düzenlediği toplantıya çağırdı. Bilim insanları ikisine ağaç dikimi üzerine sayısız soru sordu. Rektör Sudhir Kumar Sopory, Payeng'e Hindistan'ın Orman Adamı unvanını verdi. Okulu yarıda bırakmış bir süt satıcısı aynı yıl Fransa'da, Evian'daki bir sürdürülebilir kalkınma konferansına da davet edildi. Kalita, yurt dışına çıkacak paraları olmadığını söylediğinde düzenleyicilerin pasaport ve vize masraflarına bile yardım ettiğini anlattı.

Kalita 2012'de The Molai Forest adlı bir belgesel çekti. Kanadalı yönetmen William Douglas McMaster'ın Forest Man belgeseli 2014'te Cannes Film Festivali'nin yan etkinliklerinden birinde en iyi belgesel ödülünü aldı.

Khaleej Times muhabiri Payeng'le konuşurken telefonu çaldı. Görüşmeden sonra Payeng gülümseyerek, kendisine resmî olarak Padma Shri'nin teklif edildiğini ve kabul ettiğini söyledi. Padma Shri, Hindistan'ın dördüncü büyük sivil nişanı. 8 Nisan 2015'te Yeni Delhi'deki cumhurbaşkanlığı sarayı Rashtrapati Bhavan'da Cumhurbaşkanı Pranab Mukherjee nişanı ona kendi eliyle verdi.

Ödüller onu pek ilgilendirmiyordu. Kurumlardan kendisini nisan, mayıs ve haziranda törenlere çağırmamalarını istedi, çünkü Assam'da bu üç ay ağaç dikmek için en uygun zamandı. Ona ödül vermek isteyenlere ormanına gelip bir ağaç dikmelerini, kendisi için en büyük ödülün bu olacağını söylüyordu. Önerisi de basitti: Çevre bilimi ilkokullarda zorunlu ders olmalı, çocuklar ağaç dikmeye teşvik edilmeliydi.

Bugün

NPR muhabiri Julie McCarthy 2017'de Payeng'le bir sabah geçirdi. 58 yaşındaki Payeng sabah 04.30'da kayığıyla nehrin kanalını geçti, kayığı kıyıya çekti, bisikletini indirdi ve ormanına doğru yaklaşık üç kilometre pedal çevirdi. Bir tik ağacının kabuğunda kaplanın taze pençe izlerini gösterdi. Ormanda hiç tehlike hissetmediğini, orasının en büyük evi olduğunu söyledi.

Payeng 2012'den beri Majuli'de başka bir kum adasında da ağaç dikiyor. Khaleej Times'a göre Majuli her muson mevsiminde ağır toprak kaybı yaşıyor ve bazı bilim insanları adanın yirmi yıl içinde tamamen yok olabileceğini öngörüyor. Payeng bu yeni dikimin on yılda bir orman olacağına inanıyordu.

2026'nın ilk günlerinde Outlook Traveller, Molai ormanının daha yeni bir bölümünün kimliği belirsiz kişilerce ateşe verildiğini bildirdi. Molai Katoni 2.0 denen bu bölümde, Baghmora ekolojik kampı yakınında, Payeng ve kızının 2022'de diktiği 5.500'den fazla fidan bir pazar akşamı yandı. Orman idaresi soruşturma başlattı.

Jadav Payeng'in ormanı bugün de yerinde duruyor. Kırk yılı aşkın bir süre önce kumun üstünde ölü yılanlara bakan bir genç bir avuç bambuyla işe başladı. NPR'a göre bunun için kimseden izin almadı. Ortada şimdi kaplanların pençesini bilediği ağaçlar, her yıl gelen bir fil sürüsü ve bir nehrin ortasında yükselen sık bir orman var.

Kaynaklar

• "Jadav Payeng" ve "Molai forest", Vikipedi (İngilizce)
• Rituraj Borkakoty, "The Man who created a forest", Khaleej Times, 24 Mayıs 2015
• Amarjyoti Borah, "India's forest man", Al Jazeera, 23 Ocak 2014
• Julie McCarthy, "A Lifetime Of Planting Trees On A Remote River Island: Meet India's Forest Man", NPR, 26 Aralık 2017 (KAXE yayını)
• "The Man Who Planted A Forest", Huffington Post, Ağustos 2012 (DailyGood yeniden yayını; Times of India ve Asian Age'den aktarım)
• "Man-Made Forest Created By 'Forest Man Of India' Damaged In Fire", Outlook Traveller, 2 Ocak 2026
• Amita Bhaduri, "Reforesting Majuli: How Jadav Payeng and a hand-planted forest restore a river island in Assam", India Water Portal, 2026
• Hikâyedeki kişiler gerçek adlarıyla anılmıştır. İngilizce sözler tırnak kullanılmadan özetlenerek Türkçeye aktarıldı. Kaynaklar çelişiyor: Payeng'in 1979'daki yaşı (Khaleej Times'a göre 15, Al Jazeera, Huffington Post ve India Water Portal'a göre 16; Vikipedi'deki 1959 doğum tarihine göre ise 19), bambu dikmeyi kimin önerdiği (Khaleej Times ve Al Jazeera'ya göre köy yaşlıları, Huffington Post'a göre orman idaresi), ormanın büyüklüğü (çoğu kaynakta 550 hektar ya da 1.360 akre, NPR'da 1.300 akre), Jitu Kalita'nın ormanı fark ettiği yıl (Khaleej Times'a göre 2007 sonbaharı, haberi 2009'da teslim edildi; India Water Portal'a göre 2009), devletin ormanı öğrenmesi (Vikipedi'ye göre 2008'de fil sürüsünün peşindeki memurlar aracılığıyla), ormana gelen fil sayısı (Vikipedi'ye göre yaklaşık 100, 2008 olayında ve NPR'da 115), kaplanların öldürdüğü hayvan sayısı (Vikipedi'ye göre 2012'de yaklaşık 100, NPR'a göre 85 inek ve 96 manda) ve gergedan avı (Vikipedi'ye göre 2013'te önlenen bir girişim, Khaleej Times'a göre 2012'de öldürülen bir gergedan). Vikipedi'nin Molai Ormanı maddesindeki 1983'te bırakılan 200 hektarlık devlet dikimi bilgisi öteki kaynaklarda geçmiyor.