Louis Braille ve Görmeyenlerin Alfabesi Altı Noktadan Doğdu
Üç yaşında babasının saraç atölyesinde bir bizle gözünü yaralayan Louis Braille, beş yaşında iki gözünü de kaybetti. Paris'teki görme engelliler okulunda, on beş yaşındayken altı noktalık bir yazı kurdu. Yazısı kendi okulunda yasaklandı, ölümünden iki yıl sonra kabul edildi ve bütün dünyaya yayıldı.
1812, Paris'in doğusunda küçük bir köy, Coupvray. Köyün saracı Simon-René Braille'in atölyesinde deri kayışlar, eğerler, koşum takımları duruyor. Üç yaşındaki oğlu Louis, babasının aletlerinden birini, sivri uçlu bir bizi eline alıyor ve bir deri parçasını delmeye çalışıyor. Biz kayıyor, çocuğun gözüne giriyor.
Saraç dükkânındaki biz
Louis Braille 4 Ocak 1809'da Coupvray'de doğdu, iki gün sonra köyün Saint-Pierre Kilisesi'nde vaftiz edildi. Köy Paris'e yaklaşık 40 kilometre uzaklıktaydı. Babası Simon-René deri işçisi ve koşum takımı ustasıydı, annesinin adı Monique'ti. Louis dört çocuğun en küçüğüydü; ablaları Monique Catherine ve Marie Céline, ağabeyi Louis-Simon ondan on yıldan fazla büyüktü.
Kazadan sonra köyün hekimi yarayı sardı, ertesi gün Paris'ten bir cerrah çağrıldı ama göz kurtarılamadı. Yara iltihaplandı. Hekimlerin bugün sempatik oftalmi dediği bir hastalık, yani yaralı gözdeki iltihabın sağlam gözü de etkilemesi, öteki gözü de söndürdü. Louis beş yaşına geldiğinde iki gözü de tamamen görmüyordu.
Tahtaya çakılmış çiviler
Braille ailesi oğlunu o dönem için alışılmadık biçimde, öteki çocuklar gibi büyüttü. Louis alfabeyi, bir tahtaya harf biçiminde çakılmış çivilere dokunarak öğrendi. Köyün papazı Palluy ona ders verdi. 1816'dan itibaren üç yıl köy okuluna gitti; Louis Braille Müzesi'nin aktardığına göre okulun en parlak öğrencilerinden biri oldu.
Paris'te nemli bir bina
Şubat 1819'da, on yaşındayken, Paris'teki Kraliyet Görme Engelli Gençler Enstitüsü'ne kabul edildi. Okulu 1785'te, kendisi görebilen bir dil uzmanı olan Valentin Haüy kurmuştu. Haüy, François Lesueur adında görme engelli bir gence kabartma harflerle okumayı öğreterek işe başlamış, öğrencileri 1786'da Kral XVI. Louis'nin önünde okuyup müzik çalınca okul destek görmüştü.
Enstitü, Saint-Victor sokağındaki eski bir binadaydı. Bina soğuk, karanlık ve nemliydi. Haüy'nin kitapları, ıslak kâğıdın bakır tellere bastırılmasıyla, büyük harflerle kabartılarak yapılıyordu. Ağır, kırılgan ve pahalıydılar; Vikipedi'deki bilgiye göre okulun elinde başta yalnızca üç kitap vardı. Öğrenciler harfleri parmaklarıyla tek tek takip ederek, çok yavaş okuyabiliyordu ama kendileri bir şey yazamıyordu. Louis burada ömür boyu sürecek dostluklar kurdu; Gabriel Gauthier ve Hippolyte Coltat bunlardandı.
On iki noktalık yazı
1821'de okula yeni bir müdür geldi, Alexandre-René Pignier. Birkaç ay içinde Charles Barbier de la Serre adında eski bir topçu subayını okula davet etti. Barbier, kalın kâğıda küt bir uçla bastırılan kabartma noktalarla yazılan bir sistem geliştirmişti; yalnızca dokunarak okunabiliyordu. Her işaret iki sütunda on ikiye kadar noktadan oluşuyordu ve harfleri değil sesleri gösteriyordu. Barbier'nin aklında, imla kurallarını bilmeyenlerin de okuyabilmesi vardı.
Bu sistemin ordu için, gece mesajlaşmak amacıyla yapıldığı çok anlatılır. Vikipedi'deki Barbier maddesine göre bu bir yanılgıdır: Barbier 1815'te yayımladığı eserinde kabartma nokta yazısını görme engelliler için düşündüğünü yazmıştı. Barbier'nin on iki yaşındaki Louis'yle o yıl tanıştığı da yaygın bir anlatıdır; aynı kaynağa göre ikisi ancak 1833'te, Braille yetişkin bir öğretmenken tanıştı ve dost oldular.
Öğrenciler 1821'de Barbier'nin yazısını alfabe düzenine göre kullanıp gösterdiler. İlk kez yalnızca okumakla kalmıyor, kendi elleriyle yazabiliyorlardı. Ama sistem fazla karmaşıktı ve on iki noktalık işaretler büyüktü.
Altı nokta
Louis Braille sonraki yıllarda bu yazıyı baştan kurdu. Noktaları iki sütunda en fazla altıya indirdi; böylece her işaret tek bir parmak ucunun altına sığıyordu. Altı noktanın dizilişiyle 64 farklı işaret yapılabiliyordu; alfabeye, noktalamaya ve rakamlara yetiyordu. Sistemin ilk biçimini 1824-1825'te, on beş on altı yaşındayken bitirdi ve 1825'te arkadaşlarına ve okula tanıttı. Louis Braille Müzesi bu yılı Braille alfabesinin doğum yılı sayıyor.
1829'da sistemini bir kitapta yayımladı: Kelimeleri, müziği ve dinî şarkıları noktalarla yazma yöntemi. Kitabın kendisi, işin tuhafı, Haüy'nin kabartma harfleriyle basılmıştı. 1837'deki ikinci baskıda okuması zor olan çizgileri tamamen çıkardı; alfabe bugün bilinen biçimini aldı. Sistemi müzik notalarına da uyguladı, 1838'de görme engelliler için bir aritmetik kılavuzu kullanılmaya başlandı.
Öğretmen ve orgcu
Louis Braille enstitünün derslerini bitirince okulda öğretmen yardımcısı olarak kaldı. 1833'te asıl öğretmen oldu; tarih, geometri ve cebir okuttu. İyi bir çellist ve orgcuydu. 1834'ten 1839'a kadar Paris'teki Saint-Nicolas-des-Champs Kilisesi'nde, ardından Saint-Vincent-de-Paul Kilisesi'nde org çaldı. 1834'te Paris'teki Sanayi Sergisi'nde yazısını tanıttı.
Görenlerle yazışmayı da düşündü. 1839'da, görme engellilerin özel bir ızgara ve ezberlenmiş sayı tablolarıyla, görenlerin okuyabileceği harfleri noktalarla çizebildiği bir yöntem yayımladı. Arkadaşı Pierre-François-Victor Foucault'nun bu harfleri çabuk basan aletini, raphigraphe'ı geliştirmesine yardım etti.
Yasaklanan yazı
Braille yazısını öğrenciler seviyordu ama enstitüde resmî yazı değildi. Müdür Pignier onu desteklemişti; 1840'ta görevden uzaklaştırıldı. Yerine gelen Pierre-Armand Dufau, nokta yazısını müzik notaları dışında yasakladı ve okulda yeniden kabartma harflere döndü. Haüy döneminden kalan kabartma harfli kitapların birçoğunu da imha ettirdi.
Dufau'nun yardımcısı Joseph Guadet ise kısa sürede Braille yazısının kabartma harflerden çok daha kullanışlı olduğunu gördü ve Dufau'yu ikna etti. Enstitü 1843'te Saint-Victor sokağındaki eski binadan Boulevard des Invalides'teki yeni binasına taşındı. Şubat 1844'teki açılış töreninde Guadet bir konuşma yaptı ve Braille yazısının nasıl kullanıldığını konuklara gösterdi. Bundan sonra yazı okula geri döndü.
Kırk üç yaş
Louis Braille çocukluğundan beri hastalıklıydı. On altı yıl boyunca, uzun süre verem olduğu düşünülen bir solunum hastalığı çekti. Kırk yaşına geldiğinde öğretmenliği bırakmak zorunda kaldı. Durumu ağırlaşınca enstitünün revirine yatırıldı ve 6 Ocak 1852'de, kırk üçüncü yaş gününden iki gün sonra orada öldü. 10 Ocak'ta Coupvray'deki eski köy mezarlığına, babasının ve ablası Marie Céline'nin yanına gömüldü.
Öldüğünde yazısı hâlâ kendi okulunda resmen kabul edilmemişti. Öğrencilerin ısrarı sonunda enstitü onu 1854'te, ölümünden iki yıl sonra resmî yazı olarak benimsedi.
Ellerin kaldığı köy
Yazı önce Fransızca konuşulan ülkelere yayıldı. İngiliz hekim Thomas Rhodes Armitage onun en büyük savunucularından biri oldu; 1882'de Kuzey Amerika'daki bazı okullar dışında neredeyse bütün görme engelliler okullarının Braille kullandığını bildirdi. Amerika Birleşik Devletleri 1916'da Braille yazısını resmen benimsedi, İngilizce için ortak kod 1932'de belirlendi.
1887'de Coupvray'in meydanına heykeltıraş Étienne Leroux'nun yaptığı 3,20 metrelik bir heykeli dikildi; meydanın adı Braille Meydanı oldu. Ölümünün yüzüncü yılında Fransa onu Panthéon'a, ülkenin büyüklerinin yattığı yere taşımaya karar verdi. Haziran 1952'de mezarı açıldı ve 22 Haziran 1952'de cenazesi ulusal törenle Panthéon'a götürüldü. Coupvray halkı onun bir parçasının köyde kalmasını istedi: elleri köydeki mezarına, mühürlü bir kabın içinde bırakıldı. Kabın üzerinde, Coupvray belediyesinin dahi mucidin ellerini bu kapta saygıyla sakladığı yazıyor.
Törene Amerikalı yazar Helen Keller da geldi. 21 Haziran'da Paris'te Sorbonne'da konuştu; görme engellilerin Louis Braille'e, insanlığın Gutenberg'e borçlu olduğu kadar borçlu olduğunu söyledi. Louis Braille'in doğduğu ev bugün tarihî eser olarak korunuyor ve müze olarak ziyaret ediliyor.
Bir saraç dükkânında bir çocuğun gözüne kaçan biz, onu karanlığa bıraktı. Aynı çocuk, babasının deriyi deldiği gibi kâğıda noktalar bastırarak, kendisi gibi milyonlarca insanın kitap okumasının yolunu açtı. Bu yazının kendi okulunda kabul edildiğini göremedi. Bugün asansör düğmelerinde, ilaç kutularında, kitaplarda o altı nokta duruyor.
Kaynaklar
- "Louis Braille", Vikipedi (İngilizce ve Fransızca)
- "Biographie", "Sur les pas de Louis Braille" ve "Louis Braille au Panthéon", Musée Louis Braille (Coupvray'deki Louis Braille Müzesi)
- "Charles Barbier", "Pierre-Armand Dufau" ve "National Institute for Blind Youth", Vikipedi (İngilizce)
- "Helen Keller in France, 1952", American Foundation for the Blind (Amerikan Görme Engelliler Vakfı) blogu
- "Who Invented Braille?", Today I Found Out, Kasım 2013
- Hikâyedeki kişiler gerçek adlarıyla anılmıştır. Fransızca ve İngilizce sözler, Helen Keller'in konuşması ve mezardaki yazı dahil, tırnak kullanılmadan, özetlenerek Türkçeye aktarıldı. Kaynaklar çelişiyor: kazada önce yaralanan göz (Fransızca Vikipedi'de ve müzede sağ göz; İngilizce Vikipedi kaynakların sol ve sağ diye ayrıldığını yazıyor), Coupvray'in Paris'e uzaklığı (müzede yaklaşık 40 kilometre, İngilizce Vikipedi'de yirmi mil), Saint-Vincent-de-Paul Kilisesi'ndeki görevin başlangıcı (İngilizce Vikipedi'de 1839'dan sonra, Fransızca Vikipedi'de 1845), mezarın açıldığı gün (müzenin bir sayfasında 18, öbüründe 20 Haziran 1952), Panthéon töreninin tarihi (müzede 22 Haziran 1952, müzenin biyografi sayfasında 21 Haziran). Barbier'nin sistemini askerî gece yazısı olarak tasarladığı ve 1821'de Braille'le tanıştığı yolundaki yaygın anlatılar, Vikipedi'deki Barbier maddesine göre düzeltildi. Okul yıllarına dair yalnızca arama özetlerinde görülen ad ve ayrıntılar, kaynağı açılıp okunamadığı için yazılmadı.
