Nicholas Winton Tavan Arasındaki Defterle 669 Çocuğu Trenle Kurtardı

Şubat 1988, Londra. BBC'nin sevilen programı That's Life!'ın stüdyosunda seyirciler oturmuş, sunucu Esther Rantzen elinde eski, kalın bir defter tutuyor. Defterde 1939'da Çekoslovakya'dan İngiltere'ye getirilmiş çocukların adları, fotoğrafları, onları evine alan ailelerin adresleri var. Ön sırada 78 yaşında, takım elbiseli, sessiz bir adam oturuyor: Nicholas Winton. Rantzen, Winton'ın hemen yanında oturan kadını tanıtıyor. Kadın, defterdeki çocuklardan biri. Elli yıldır kendisini kimin kurtardığını bilmiyordu.

Kayak tatili yerine Prag

Nicholas Winton 19 Mayıs 1909'da Londra'nın Hampstead semtinde, Almanya'dan göç etmiş Yahudi kökenli bir ailenin oğlu olarak doğdu. Ailenin soyadı Wertheim'dı; İngiltere'ye uyum sağlamak için Winton'a çevrildi. Stowe Okulu'nu bitirdi, Londra, Hamburg, Berlin ve Paris'te bankalarda çalıştı, sonunda Londra Borsası'nda borsa simsarı oldu. Boş zamanlarında eskrim yapıyordu; 1938'de İngiltere eskrim takımına seçilmişti.

1938 sonbaharında Avrupa'nın havası hızla değişiyordu. Eylül'deki Münih Anlaşması'yla Almanya, Çekoslovakya'nın Südet bölgesini almış, oradan kaçan on binlerce insan Prag'a ve çevresine sığınmıştı. Kasım'da Almanya'da Kristallnacht, yani Yahudi ev, dükkân ve sinagoglarının saldırıya uğradığı gece yaşandı. Bunun üzerine İngiliz hükümeti, 17 yaşından küçük ve yanında ebeveyni olmayan mülteci çocukların ülkeye girmesine izin verdi. Şart, her çocuk için birinin bakım ve eğitim masraflarını üstlenmesi ve 50 sterlinlik bir güvence ödenmesiydi. Bu çocuk göçü sonradan Kindertransport adıyla anılacaktı.

1938 Noel'inden kısa süre önce Winton, İsviçre'ye kayak tatiline gitmeye hazırlanıyordu. Prag'da mültecilere yardım eden arkadaşı Martin Blake ondan tatili bırakıp Prag'a gelmesini istedi. Winton gitti ve orada üç hafta kaldı.

Otel odasındaki masa

Prag'da mültecilere yardım eden çalışmanın başında İngiliz Çekoslovakya Mülteciler Komitesi'nden Doreen Warriner ve Çek sosyal hizmet uzmanı Marie Schmolka vardı. Yardım çağrısı onlardan gelmişti. Warriner'ın Winton'a söylediği söz yıllar sonra da anlatılacaktı: bir şey yapılabilecekse, belki o denemek isterdi.

Winton, Václav Meydanı'ndaki bir otelde kaldığı odanın yemek masasını büroya çevirdi. Çocuklarını kurtarmak isteyen anneler ve babalar oteline gelmeye başladı. Winton adları, yaşları, aile bilgilerini ve fotoğrafları topladı; tehlikedeki çocukların listesini çıkardı. Ocak 1939'da bu listelerle Londra'ya döndü. Prag'daki işi ise öğretmen Trevor Chadwick ve sosyal hizmet uzmanı Beatrice Wellington gibi gönüllüler sürdürecekti.

Londra'da kâğıt savaşı

Londra'da Winton gündüzleri borsadaki işine gitti, akşamları çocuklar için çalıştı. Her çocuk için İçişleri Bakanlığı'ndan izin, onu evine alacak bir aile ve 50 sterlinlik güvence gerekiyordu. 50 sterlin o gün için küçük bir para değildi; bugünün parasıyla yaklaşık 2.900 sterline denk geliyor. Annesi Barbara Winton da işe katıldı ve çocukları ailelere ve yurtlara yerleştirmeye yardım etti.

Ev bulmak en zor kısımdı. 1939 yazı boyunca Winton, çocukların fotoğraflarını Picture Post dergisinde yayımlatarak onları kabul edecek aileler aradı. Başka ülkelerin de çocuk almasını istedi; ABD Başkanı Franklin D. Roosevelt'e bile yazdı. İngiltere dışında yalnızca İsveç çocuk kabul etti. Kristallnacht'tan sonra Hollanda sınırının kapanması da yolu zorlaştırmıştı; Winton, İngiliz güvencelerini göstererek çocukların Hollanda'dan geçmesini sağladı.

Peronlardaki vedalar

İlk çocuk grubu 14 Mart 1939'da Prag'dan ayrıldı. Chadwick'in hayatını anlatan kaynaklara göre bu ilk grup 20 kişilik bir uçakla gönderildi. Ertesi gün, 15 Mart 1939'da Alman ordusu Prag'a girdi ve Çekoslovakya'nın geri kalanını işgal etti. Bundan sonra çocuklar trenle, Almanya üzerinden Hollanda'ya, oradan feribotla İngiltere'nin Harwich limanına ve trenle Londra'nın Liverpool Street İstasyonu'na gitti.

Her yolculuk, Prag Garı'ndaki bir vedayla başlıyordu. Anneler ve babalar çocuklarını trene bindiriyor, onları bir daha görüp göremeyeceklerini bilmeden geride kalıyordu. İşgalden sonra Prag'daki gönüllülerin işi tehlikeli hâle geldi. Chadwick, belge sahteciliği yüzünden Gestapo tarafından tutuklanma korkusuyla 2 Haziran 1939 civarında ülkeden ayrıldı. Ondan sonra komitenin ülkede kalan tek temsilcisi Beatrice Wellington oldu ve taşımaları sürdürdü.

O trenlerden birinde, Haziran 1939'da, Prag'da doğmuş altı yaşındaki Alf Dubs vardı. Yahudi olan babası Hubert, işgalden sonra Londra'ya kaçmıştı. Alf, Alman askerlerinin her yeri doldurduğu günleri yıllar sonra hatırlayacaktı. Liverpool Street'te onu babası karşıladı. Annesi vize alamamıştı; ancak 31 Ağustos 1939'da, savaştan bir gün önce, onlara katılabildi.

Prag'ın yakınındaki Čelákovice'den, 1928 doğumlu Věra Diamantová da kız kardeşi Eva ile birlikte bu çocuklar arasındaydı. 1 Temmuz 1939'da Prag'dan 241 çocukla bir tren daha kalktı. Toplamda 669 çocuk, çoğu Yahudi, Çekoslovakya'dan İngiltere'ye ulaştı.

1 Eylül 1939: kalkmayan tren

Dokuzuncu tren 1 Eylül 1939'da kalkacaktı. İçinde 250 çocuk vardı. Aynı gün Almanya Polonya'yı işgal etti, sınırlar kapandı ve tren hiç hareket etmedi. Winton, o 250 çocuktan bir daha haber alınamadığını söyleyecekti; kaynaklara göre savaştan yalnızca ikisi sağ çıktı. İki gün sonra İngiltere Almanya'ya savaş ilan etti.

İngiltere'ye ulaşan çocukların çoğu da annelerini ve babalarını bir daha göremedi. Věra'nın ailesinin büyük bölümü toplama kamplarında öldü.

Elli yıl sessizlik

Savaş başladığında Winton önce vicdani retçi olarak kaydoldu, hava saldırısı önlemleri birimiyle ve Kızılhaç'ın ambulans biriminde çalıştı. 1940'ta Kraliyet Hava Kuvvetleri'nin idari bölümüne katıldı. Savaştan sonra Uluslararası Mülteci Örgütü'nde ve Paris'te Uluslararası İmar ve Kalkınma Bankası'nda, yani Dünya Bankası'nda görev yaptı. 31 Ekim 1948'de Danimarka'nın Vejle kentinde Danimarkalı sekreter Grete Gjelstrup ile evlendi.

Çiftin üç çocuğu oldu. Down sendromlu oğulları Robin, altıncı yaş gününden bir gün önce menenjitten öldü. Winton, Berkshire'daki Maidenhead kasabasında zihinsel engelli insanlara destek veren Mencap derneğinin yerel kolunu kurdu. 1983'te aldığı MBE nişanı bile Maidenhead'deki toplum hizmetleri içindi. 1939'da yaptıklarını hemen hemen kimse bilmiyordu.

Tavan arasındaki defter

1988'de Grete, evin tavan arasında ayrıntılı bir defter buldu. İçinde çocukların listeleri, ailelerinin adları ve onları evine alan İngiliz ailelerin adresleri vardı. Defter, Elisabeth Maxwell'e ulaştı. Maxwell, İngiltere'de yaşayan 80 "Winton çocuğu"nun izini sürdü.

Böylece Winton, Şubat 1988'de That's Life! stüdyosuna geldi. Rantzen defteri kameraya gösterdi, sonra yanında oturan kadının, onun kurtardığı çocuklardan Vera Gissing olduğunu söyledi. Bu, Čelákovice'den gelen Věra Diamantová'ydı. Vera, Winton'ın elini tuttu, ona sarıldı ve teşekkür etti. Winton gözyaşlarını sildi.

Programın bir sonraki bölümünde Rantzen, salonda hayatını Nicholas Winton'a borçlu olan biri olup olmadığını sordu ve varsa ayağa kalkmalarını istedi. Winton'ın çevresinde oturan onlarca kişi ayağa kalktı. Salonda oturan neredeyse yalnızca Winton ve eşi kalmıştı. O güne kadar seyircilerin çoğu, kendilerini kurtaran adamın kim olduğunu bilmiyordu.

Kurtarılan çocuklardan Alf Dubs da Winton'ın kendi hayatındaki rolünü bu yayınla öğrendi. Dubs o sırada İşçi Partisi milletvekiliydi. Yıllar sonra Winton'ın tanınması için çalışacak, 2016'da da mülteci çocukların İngiltere'ye kabulünü sağlayan bir yasa değişikliğinin altına imza atacaktı.

Bugün

Winton 2003'te insanlığa hizmetleri için şövalye unvanı aldı. Çek Cumhuriyeti ona 1998'de Masaryk Nişanı'nı, 2014'te ülkenin en yüksek nişanı olan Beyaz Aslan Nişanı'nı verdi. Kendisine neden bu kadar büyütüldüğünü soranlara hep aynı şeyi anlattı: yalnızca biraz yardım etmişti, doğru zamanda doğru yerdeydi.

1 Eylül 2009'da, kalkamayan son trenin 70. yılında, Prag'dan Londra'ya buharlı lokomotiflerle bir anma treni yola çıktı. İçinde 1939'da kurtarılan 22 kişi ve onların çocukları, torunları vardı. Tren 4 Eylül'de Liverpool Street İstasyonu'nun 10 numaralı peronuna girdi; o gün 100 yaşında olan Winton onları orada karşıladı. Aynı gün, 1 Eylül 2009'da, Prag Garı'nın 1. peronunda heykeltıraş Flor Kent'in yaptığı Winton heykeli açıldı. Bir yıl sonra Maidenhead Garı'na da bir heykeli dikildi.

Sir Nicholas Winton 1 Temmuz 2015'te, 106 yaşında, Slough'daki Wexham Park Hastanesi'nde öldü. O gün, 241 çocuğu taşıyan trenin Prag'dan kalkışının 76. yıl dönümüydü. Kurtardığı 669 çocuğun 370'ten fazlasının izi 2015'e kadar bulunamamıştı. Bulunanların ve onların çocuklarıyla torunlarının sayısı ise 6.000'i geçiyor. 2023'te hayatı, Anthony Hopkins'in yaşlı Winton'ı canlandırdığı One Life adlı filme konu oldu.

Vera Gissing savaştan sonra bir süre Çekoslovakya'ya döndü, 1948'de yeniden İngiltere'ye yerleşti. Çocukluğunu ve o yılları Pearls of Childhood adlı kitabında anlattı, Winton üzerine de bir kitap yazdı. 12 Mart 2022'de, 93 yaşında öldü. Elli yıl boyunca bir tavan arasında duran defter, sonunda hem kurtaranı hem de kurtarılanları birbirine kavuşturmuştu.

Kaynaklar

• "Nicholas Winton", "Trevor Chadwick", "Alf Dubs, Baron Dubs", "Vera Gissing", "Winton Train", Vikipedi (İngilizce)
• "Sir Nicholas Winton", Holocaust Memorial Day Trust
• "Kindertransport, 1938–40", Holocaust Encyclopedia, ABD Holokost Anıt Müzesi
• "Holocaust Memorial Day 2016: Nicholas Winton, our hero", Holocaust Educational Trust
• "That's (the extraordinary) Life of Sir Nicholas Winton", Jewish News
• "Who was Nicholas Winton and why did he bring 669 children from Czechoslovakia in 1938-39", AboutHolocaust.org
• Hikâyedeki kişiler gerçek adlarıyla anılmıştır. İngilizce sözler tırnak kullanılmadan, özetlenerek Türkçeye aktarıldı. Kaynaklar çelişiyor: That's Life! stüdyosunda ayağa kalkanların sayısı (yirmiden fazla, onlarca ya da yaklaşık 50), ilk grubun 14 Mart 1939'da uçakla mı trenle mi gittiği, son taşımanın tarihi (1 Temmuz ya da 2 Ağustos 1939), şövalyelik yılı (2002 sonunda açıklandı, 2003 Yeni Yıl listesi), Vera Gissing'in adı (Vera Diamond, Vera Gissen).