Ankara'da Temizlik İşçileri Çöpten Çıkan Kitaplarla Kütüphane Kurdu

Ankara, 2017. Çankaya'da çöp toplayan işçiler gece vardiyalarında konteynerlerden poşet poşet kitap çıkarmaya başlar. Romanlar, tarih kitapları, çocuk dergileri, ders kitapları... Hepsi çöpe atılmıştır. İşçiler bu kitapları kamyonun arkasına atmak yerine bir kenara ayırır. Birkaç ay sonra bu kitaplarla bir kütüphane açılacaktır.

Poşetlerin içindeki kitaplar

Çankaya Belediyesi'nin çöpleri her gün aynı güzergâhlardan toplanır. Bir dönem işçiler, konteynerlerden aldıkları torbaların bir kısmının ağır olduğunu, içinde kitap bulunduğunu fark eder. İşçilerin bağlı olduğu şantiyenin yöneticisi Emir Ali Urtekin bunu sonradan İhlas Haber Ajansı'na şöyle anlatacaktır: "Biz Çankaya Belediyesinin çöplerini topluyoruz. Çöpleri topladığımız noktalarda poşetlerin içerisinde kitapların olduğunu fark ettik."

Belediyenin insan kaynaklarından sorumlu yöneticisi Sema Keşkaya'ya göre fikir işçilerden gelir. İşçiler, atılan kitapların yeniden nasıl kullanılabileceğini sorar. Keşkaya'nın basına anlattığına göre amaç, çöpe atılınca değerini yitiren kitapların yeniden değer kazanmasıdır.

Kitaplar işçilerin şantiye alanında birikmeye başlar. Başta sayıları azdır; haberlerde konuşan çalışanlardan birinin anlatımıyla ilk zamanlar "200 kitap falan" vardır.

Boş bir tuğla fabrikası

Kitaplar için bir yer gerekir. Temizlik işlerinin merkezinde, yıllardır kullanılmayan eski bir tuğla fabrikası vardır. Raflar oraya kurulur. Kitaplar önce yalnızca işçilerin ve ailelerinin kullanımına açılır.

Bu işçiler o sırada Ankara'da başka bir şeyle de tanınmaktadır. Aralarından bir grup, çöpten çıkardıkları malzemelerle çalgı yapıp konser vermektedir. Metal çöp kovalarından davul, atılmış bir bağlamadan yeniden çalınır hâle gelen bir saz... Kendilerine Grup Teneke adını vermişlerdir. Grubun solisti üniversitede arkeoloji okumuş, mezun olunca iş bulamayınca belediyede çöp toplamaya başlamıştır. Grubun bir videosu Ekim 2017'de internete yüklenir; 2019'da 1 Mayıs'ta binlerce kişinin önünde çalacaklardır. Solist, çöp toplamanın dünyadaki en zor işlerden biri olduğunu, doğadaki her şeyin, çöpün bile bir ezgisi olduğunu söyleyecektir. Kitapları toplayan işçiler de basında bu adla anılır.

Kitapları onaran adam

Kütüphanenin bir sorumlusu olur: Belediyede engelli kadrosunda çalışan Murat. Çöpten gelen kitapların hepsi okunacak durumda değildir. Kimi ıslanmış, kimi yırtılmış, kiminin sayfaları eksiktir. Murat kitapları tek tek temizler, onarır, eksik sayfa olup olmadığına bakar, kategorilerine ayırır ve raflara dizer.

Aralık 2017'de kütüphaneyi gezen muhabirlere rakamı söyler: "Bugün 4 bin 20 adet kitabımız var. Bu kitapları yaklaşık 7 ayda topladık." Kitaplar yaklaşık 17 kategoriye ayrılmıştır. Edebiyat, tarih, siyaset, çocuk kitapları, bilimsel yayınlar, İngilizce ve Fransızca kitaplar...

Murat'ın bir de ricası vardır. Evlerinde artık okunmayan kitabı olanlardan, onları atmak yerine buraya göndermelerini ister. Sözünü şöyle bağlar: "Paylaşmak bu dünyadaki en güzel şeylerden bir tanesidir."

Çay saatinde bir sayfa

Kütüphane en çok, kitapları çöpten çıkaranlara yarar. Engelli kadrosunda çalışan bir başka işçi, Yusuf, çay molalarında kütüphaneye gelip kitap okuduğunu anlatır.

Otuz iki yaşındaki çöp toplayıcısı Hakan ise basına, evinde bir kütüphanesi olmasını hep istediğini söyler. Artık işyerinde bir kütüphanesi vardır. Bütün kitapları okumak istediğini de ekler.

Kitaplar iki haftalığına ödünç verilir; gerekirse süre uzatılır. Kütüphane sabahın erken saatlerinden akşam 17.30'a kadar açıktır. Zamanla bir okuma köşesi ve satranç tahtaları da eklenir. CNN'in haberine göre kütüphaneyi en çok belediye çalışanlarının çocukları, yakındaki okulların öğrencileri ve bisikletle gelenler kullanır. Kitaplıkla tam gün ilgilenecek bir çalışanın maaşını belediye üstlenir.

Kapılar herkese açılır

Kütüphanenin haberi yayıldıkça belediyede çalışmayanlar da gelip kitap sormaya başlar. Bunun üzerine kapılar herkese açılır. CNN'in haberine göre kütüphane halka Eylül 2017'de açılmıştır.

Bağışlar da gelmeye başlar. Önce Ankara'dan, sonra başka şehirlerden. Urtekin, bağış yapmak isteyen Ankaralılar için "Biz gidip kendi evlerinden teslim alırız" der. Şehir dışından gelen kitaplar içinse şunu anlatır: "Şehir dışından da göndermeye başladılar. Kargo ücretlerini bazen bizler, bazen de kendileri karşılıyorlar."

Rakamlar hızla büyür. Aralık 2017'de 4.020 olan kitap sayısı, Ocak 2018'deki haberlerde sekiz ayda toplanan 5.000 kitap olarak geçer. Aynı ay yabancı basında 6.000'den fazla kitaptan söz edilir. Keşkaya, işin başında rafları dolduramamaktan endişe ettiğini, ama koleksiyonun beklediklerinden çok daha hızlı büyüdüğünü anlatır.

Çankaya Belediye Başkanı Alper Taşdelen de CNN'e, bu kitaplardan bir kütüphane kurma fikrini konuşmaya başladıklarını, herkes destek verince projenin hayata geçtiğini söyler. Bir yanda kitapları sokağa bırakanlar, öbür yanda o kitapları arayanlar olduğunu ekler.

Okullara, köylere, cezaevlerine

Ocak 2018'de hikâye dünya basınına taşınır. ABD'de yerel televizyon kanallarının sitelerinde, dergilerde, haber sitelerinde Ankaralı çöp toplayıcılarının kütüphanesi anlatılır.

Raflar artık bir kütüphaneye fazla gelir. Koleksiyon o kadar büyür ki okullar, eğitim programları ve cezaevleri buradan kitap ödünç almaya başlar. Haberlere göre Türkiye'nin dört bir yanındaki köy okullarından öğretmenler de öğrencileri için kitap ister.

İşçilerin Aralık 2017'de bir hedefi daha vardır: bir çöp kamyonunu gezici kütüphaneye çevirmek. Sonraki haberlere göre bir kamyon gerçekten bu işe ayrılır; hem okullara kitap götürür hem de bağış toplar.

Dünyada benzer bir örnek daha vardır. Kolombiya'da çöp toplayıcısı José Alberto Gutiérrez, yıllardır işi sırasında bulduğu kitaplarla bir halk kütüphanesi kurmuştur. Ankara'daki kütüphaneyi anlatan yabancı yazılar onu da hatırlatır.

Sekiz yıl sonra

Mayıs 2026'da kütüphane yeniden haber olur. Artık İmrahor Vadisi'nde, aslına uygun olarak elden geçirilmiş eski tuğla fabrikasındadır ve İşçi Kütüphanesi adını taşır. Bina, çöp kamyonlarının park ettiği alanın hemen yanındadır.

Bugün müdür olarak anılan Urtekin, kütüphanenin amacını işçilerin kitapla buluşup kendilerini geliştirebileceği bir alan yaratmak olarak anlatır ve ekler: "Kütüphanedeki kitapların önemli bir kısmı temizlik işçilerimiz tarafından çöp konteynerlerinden toplandı." Kütüphane, Kemal Sunal'ın unutulmaz çöpçü karakterine de gönderme yapar. Koleksiyonda Türk ve dünya klasikleri, romanlar, öyküler, tarih kitapları ve mesleki yayınlar yer alır.

Çöpün içinden

Bu hikâyede kimse büyük bir bağış yapmaz, kimse bir bina yaptırmaz. Gece vardiyasında çöp toplayan birkaç işçi, ellerine geçen ağır poşetlerin içine bakar ve atılan kitabın da bir değeri olduğuna karar verir.

Bir yanda evini boşaltırken kitaplarını konteynerin yanına bırakan biri vardır. Öbür yanda evinde hiç kütüphanesi olmamış bir işçi, köy okulunda kitapsız kalan bir öğrenci ya da cezaevinde okuyacak bir şey arayan biri. O iki ucu birleştiren, her sabah çöp kamyonuyla yola çıkanlardır.

Murat'ın sözü hâlâ geçerlidir: Evde artık okunmayan bir kitap, atılmadan önce bir kez daha düşünülebilir.

Kaynaklar

• "Çöpten Topladıkları 4 Bin 20 Kitap ile Kütüphane Kurdular", İhlas Haber Ajansı (haberler.com), 22 Aralık 2017
• "İşçilerin çöpten topladığı kitaplar kütüphane oldu", CNN Türk, 22 Aralık 2017
• "Garbage collectors dig out treasure from trash in Turkey's Ankara", Hürriyet Daily News, 2 Ocak 2018
• "Garbage collectors establish library out of junked books in Turkey's Ankara", Daily Sabah, 2 Ocak 2018
• "Garbage collectors open library in Turkey with abandoned books", CNN (ABC15 ve diğer yayınlar), Ocak 2018
• "Trash Collectors in Turkey Use Abandoned Books to Build a Free Library", Mental Floss, 18 Ocak 2018
• "Turkey's Garbage Collectors Create Library With Books Rescued From Trash", My Modern Met, 2018
• Sibel Hurtaş, "Ankara garbage collectors make music out of trash", Al-Monitor, Mayıs 2019
• "Çöpten doğan İşçi Kütüphanesi", Yeni Ankara, 8 Mayıs 2026
• Hikâyedeki kişilerin adları değiştirilmiştir.