Onbaşı Wojtek Polonyalı Askerlerle Savaşa Giden Yetim Bir Ayıydı

1946'nın bir günü İskoçya'nın güneyindeki Winfield kampında, İngiliz ordusundan Archie Brown, Polonyalı askerlerin listesini son kez gözden geçiriyor. Askerlerin İngilizcesini sınayıp hangisinin sivil hayatta iş bulabileceğine karar vermek onun görevi. Listenin sonunda tanımadığı bir ad görüyor: Onbaşı Wojtek. Albay, bu askerin yalnızca Farsça ve Lehçe anladığını söylüyor, yine de onu çağırtıyor. Archie, bir askeri getirmek için neden iki adam gönderildiğini düşünürken arkasındaki kapı açılıyor. Karşısında iki askerin zincirle getirdiği koca bir boz ayı duruyor. Albay gülümseyerek küçük şakaları için özür diliyor.

Hemedan, Nisan 1942

Wojtek'in hikâyesi, ona sahip çıkan askerlerin hikâyesinden ayrı anlatılamaz. Eylül 1939'da Polonya'yı batıdan Almanya, doğudan Sovyetler Birliği işgal etti. Sovyetler yaklaşık 200 bin Polonyalı askeri ve onların ardından bir buçuk milyonu aşkın sivili ülkenin en uzak köşelerine, çalışma kamplarına sürdü. 1941'de Almanya Sovyetler Birliği'ne saldırınca Stalin müttefik aramak zorunda kaldı. Polonya ile yapılan anlaşmayla sürgündeki askerler serbest bırakıldı ve General Władysław Anders'in komutasında bir ordu kuruldu. Halk arasında Anders Ordusu denen bu birlik, yanındaki sivillerle birlikte Sovyet topraklarından çıkıp İran'a geçti.

8 Nisan 1942'de, İran'ın Hemedan kenti yakınlarında, Polonyalılar elinde bir ayı yavrusu taşıyan bir çocukla karşılaştı. Yavrunun annesi avcılar tarafından vurulmuştu; hayvan güçlükle yaşıyordu. Mülteciler arasındaki 18 yaşındaki Irena Bokiewicz yavruya bağlandı ve Teğmen Anatol Tarnowiecki'yi onu satın almaya ikna etti. Anlatılanlara göre yavru bir avuç İran parası, biraz çikolata, bir çakı ve bir kutu et konservesi karşılığında el değiştirdi. Askerler ona Polonya'da çok yaygın bir ad verdi: Wojtek. Kaynaklar adın neşeli savaşçı anlamına geldiğini yazıyor.

Votka şişesinde süt

Yavru ilk üç ayını Tahran yakınlarındaki Polonyalı mülteci kampında, çoğunlukla Irena'nın bakımında geçirdi. Yutmakta güçlük çekiyordu. Askerler ona eski bir votka şişesinden, ağzına bez sarılmış biberonla yoğunlaştırılmış süt içirdi. Biraz toparlanınca kampta öyle yaramazlıklar yapmaya başladı ki Irena onu oradan çıkarmak zorunda kaldı. Ağustos 1942'de yavru, sonradan 22. Topçu İkmal Bölüğü adını alacak ulaştırma bölüğüne hediye edildi.

Bölükte ona meyve, marmelat, bal ve şurup verdiler. Ödül olarak verilen bira en sevdiği içecek oldu. Askerlerin anlattığına göre sigara içiyor, çoğu zaman da yiyordu. Geceleri soğuk olduğunda askerlerin yanında uyuyor, selam verildiğinde selam vermeyi biliyordu. En sevdiği şey güreşti. Bir seferde dört askerle güreşir, pençelerini hiç çıkarmaz, kimseye zarar vermezdi. Kamyonların şoför kabinine oturup nöbet tutmayı da öğrenmişti.

Er Wojtek, numara 253

Bölük İran'dan Irak'a, oradan Suriye, Filistin ve Mısır'a geçti. Wojtek de onlarla birlikte büyüdü. Askerler arasında Henryk Zacharewicz ve Lew Worzowski ona bakmakla görevlendirildi. Sonra İtalya'ya gitme emri geldi. İngiliz nakliye gemilerine hayvan alınması yasaktı. Askerler çözümü Wojtek'i resmen orduya kaydettirmekte buldu. Wojtek 2. Polonya Kolordusu'nun 22. Topçu İkmal Bölüğü'ne er olarak yazıldı. 253 numaralı bir asker kimliği, maaş defteri ve tayın hakkı aldı. Polonya Vikipedisi'ne göre tayınına sigara da dahildi.

Bölükte kamyon şoförü olan Wojciech Narębski yıllar sonra, Wojtek o kadar tanınmıştı ki onu gemiye bindirmekte pek zorlanmadıklarını anlattı. Bölük, İskenderiye'den gemiye binip İtalya'nın güneyindeki Taranto'ya çıktı.

Monte Cassino, Mayıs 1944

İtalya'ya varan Anders Ordusu'na, Roma yolunu kesen Monte Cassino'yu alma görevi verildi. Dağın tepesindeki manastır Alman savunmasının en sağlam noktalarından biriydi. Saldırı ağır bir topçu atışı gerektiriyordu; 22. Bölük topçulara mermi taşımak için gece gündüz çalıştı. Wojtek o sırada 90 kilo kadardı. Polonya kaynaklarına göre top seslerinden önce çok korktu, sonra alıştı.

Anlatılan en ünlü hikâye bu günlere ait. Askerler kasaları kaldırırken Wojtek de onları taklit etti, arka ayakları üstünde durup mermi kasalarını taşıdı. Normalde dört adamın taşıdığı 45 kiloluk kasaları kamyonlardan alıp yığdığı, hiçbirini düşürmediği yazıldı. Bu anlatının ne kadar doğru olduğu tartışmalı. Bir İngiliz askerinin mermi kasası taşıyan bir ayı gördüğünü anlattığı biliniyor. Öte yandan bölükten Stanisław Kroczak'ın Hoover Arşivi'ne geçen anılarında, Wojtek'in cephane kamyonu kullandığı gibi abartılar yalanlanıyor; Kroczak'a göre ayı kamyonlarda yolculuk ediyor ve askerlerin moralini yüksek tutuyordu. Polonyalılar 18 Mayıs 1944'te manastırı aldı. Wojtek onbaşılığa yükseltildi. Elinde top mermisi taşıyan bir ayı resmi, 22. Bölük'ün resmî amblemi oldu.

Dönülemeyen ülke

Savaş 1945'te bitti ama Anders Ordusu'nun askerleri için bitmedi. Yalta'da varılan anlaşmayla Polonya Sovyet etkisine bırakıldı. Sürgünden, kamplardan gelen bu askerler komünist yönetim altındaki ülkeye dönmekten korkuyordu. 1946'da Varşova'daki yönetim General Anders'i vatandaşlıktan ve rütbesinden çıkardı. Anders Ordusu askerlerinden Józef Możdżeń sonraki yıllarda, beş yıl boyunca özgür bir Polonya için hayatlarını ortaya koyduklarını ama sonunda Polonya'nın özgür olmadığını, savaşın onlar için boşa gittiğini anlattı.

Askerlerin hayali, Wojtek'le birlikte Varşova sokaklarında zafer geçidi yapmaktı. Olmadı. Polonya Vikipedisi'ne göre 26 Eylül 1946'da bölük ve ayı gemiyle Glasgow'a geldi. Gittikleri yer İskoçya'nın güneyinde, Berwickshire'daki Hutton köyü yakınlarında, Sunwick Çiftliği'ndeki eski Winfield havaalanıydı. Askerler orada, Polonya Yeniden Yerleşim Kolordusu'nda sivil hayata hazırlanacaktı.

Bir meşe ağacına bağlı ayı

Wojtek kısa sürede çevredeki köylülerin ve gazetelerin ilgisini çekti. Polonya-İskoçya Derneği onu onursal üye yaptı. Kampta askerlerin İngilizcesini sınayan Archie Brown, 2008'de 93 yaşındayken The Scotsman'a o günleri anlattı. Brown'a göre Wojtek, sanıldığı gibi birahanede içip sigara tüttüren bir sirk hayvanı değildi; içtiği bira şişelerinin içinde çay vardı. Askerlerle güreşir, dördüyle birden boğuşur ama pençesini hiç çıkarmazdı.

Wojtek'in Polonya özgür olmadıkça oraya dönmemesine karar verildi. Ama İskoç kışı yaklaşıyordu, ayıya kapalı bir yer gerekiyordu. Brown, Edinburgh Hayvanat Bahçesi'nin tanınmış bakıcısı Tom Gillespie'yi aradı. Gillespie önce şaka yapıldığını düşündü; boz ayıların bu iklimde yaşayamayacağını söyledi. Sonunda geldi. Ayıyı bir tarlanın ortasında, bir meşe ağacına zincirlenmiş buldu ve onu kusursuz bir hayvan olarak niteledi. Hayvanat bahçesi Wojtek'i almaya razı oldu.

Edinburgh Hayvanat Bahçesi

15 Kasım 1947'de Wojtek Edinburgh Hayvanat Bahçesi'ne verildi. Askerlerle bahçe arasındaki anlaşmanın bir maddesine göre Polonya bir gün özgürlüğüne kavuşursa ayı hemen oraya gönderilecekti. Bölüğün askerleri dağıldı, iş aramak için ülkenin dört bir yanına gitti. Wojtek hayvanat bahçesinin en çok ziyaret edilen hayvanlarından biri oldu. Eski silah arkadaşları onu görmeye geldi, bazıları eski alışkanlığı hatırlayıp kafesine sigara attı. Lehçe konuşulduğunda hâlâ sevinçle karşılık veriyor, bölükten birçok kişiyi tanıyordu. BBC'nin çocuk programı Blue Peter'a sık sık konu oldu.

Archie Brown bir gün bölükten Frisch adlı bir askerle onu ziyarete gitti. Frisch kemanını almıştı, Wojtek'le Lehçe konuştu ve çalmaya başladı. Brown, ayının kulaklarının ileri geri oynadığını, keman çaldıkça patilerinin de sallandığını anlattı. Polonyalı kaynaklar ise kafesteki yalnız hayatın Wojtek'i yıllar içinde eskisinden daha içine kapanık yaptığını yazıyor.

Wojtek 2 Aralık 1963'te Edinburgh'da öldü. Kaynakların çoğuna göre 21 yaşındaydı. Ağırlığı 500 kiloya yaklaşmış, boyu 1,8 metreyi geçmişti. Polonya'nın özgürlüğünü göremedi. Archie Brown o sırada Avustralya'daydı; döndüğünde ayının artık olmadığını öğrenmek ona çok acı vermişti.

Yetimler arasında bir yetim

22. Bölük'ün kamyon şoförü Wojciech Narębski 1925'te Włocławek'te doğmuştu. Monte Cassino'da, Ancona'da, Bologna'da savaştı. Bölükte ona Küçük Wojtek derlerdi; iki Wojtek olduğu için yıllar sonra bazı yayınlar onu yanlışlıkla ayının bakıcısı sandı. Savaştan sonra jeokimya profesörü oldu, Kraków'da çalıştı ve Wojtek üzerine yazılan bir kitabın önsözünü yazdı. Narębski, askerlerin çoğunun da ayı gibi her şeyini kaybetmiş, yetim kalmış insanlar olduğunu, ayılarının yetimler arasında bir yetim olduğunu, belki de bu yüzden onunla bu kadar iyi anlaştıklarını söyledi. 27 Ocak 2023'te Kraków'da 97 yaşında öldü.

Bugün

Wojtek'in anısı iki ülkede yaşıyor. Edinburgh'da, West Princes Street Gardens'ta heykeltıraş Alan Herriot'un yaptığı bronz heykel 7 Kasım 2015'te açıldı. Heykelde Wojtek bir Polonyalı askerle yan yana yürüyor; yanındaki kabartma onun Mısır'dan İskoçya'ya uzanan yolculuğunu anlatıyor. Heykel, yıllarca kampanya yürüten Wojtek Anma Vakfı'nın çalışmasıyla yapıldı. Açılışta konuşan Edinburgh belediye başkanı, anıtın Edinburgh ile Polonya arasında kurulan bağı kutladığını söyledi.

Edinburgh'un kardeş şehri Kraków'da Wojtek heykeli, Monte Cassino'nun 70. yıl dönümünde, 18 Mayıs 2014'te açıldı. Heykeller ve anıtlar Żagań'da, Duns'ta, Sopot'ta, Szczecin'de, Wrocław'da ve Cassino'da da var. Poznań'da bir sokağa Onbaşı Wojtek'in adı verildi. Londra'daki İmparatorluk Savaş Müzesi'nde ve Kanada Savaş Müzesi'nde onun için birer levha bulunuyor. 2023'te hikâyesi kısa bir animasyon filmine dönüştü. İran'da bir çocuğun kucağında bulunan yetim yavru, yurdunu kaybeden askerlerin yanında iki kıta geçti ve onların ülkesini hiç görmeden, o ülkenin en çok sevilen askerlerinden biri oldu.

Kaynaklar

• "Wojtek (bear)", Vikipedi (İngilizce)
• "Wojtek (niedźwiedź)" ve "Wojciech Narębski", Vikipedi (Lehçe)
• Wojciech Oleksiak, "One Photo One Story: Wojtek the Soldier Bear", Culture.pl, 22 Ocak 2015
• "Smarter than the average big bear" (Archie Brown'la söyleşi), The Scotsman, 28 Şubat 2008
• Maciej Siekierski, Wojtek ve Stanisław Kroczak'ın anıları üzerine yazı, Hoover Enstitüsü Arşivi, 21 Mart 2012
• "Statue of Wojtek the soldier bear unveiled in Edinburgh", Kraków Belediyesi, 19 Kasım 2015
• Hikâyedeki kişiler gerçek adlarıyla anılmıştır. İngilizce ve Lehçe sözler tırnak kullanılmadan, özetlenerek Türkçeye aktarıldı. Kaynaklar çelişiyor: doğum yılı (1941 ya da 1942), öldüğündeki yaşı (21 ya da 22), ölüm yılı (Culture.pl'de 1962, öteki kaynaklarda 1963), ilk bakıcısının soyadı (Bokiewicz ya da Borkiewicz), Monte Cassino'da mermi kasası taşıyıp taşımadığı.