Şili'nin 33 Madencisi Yerin 700 Metre Altında 69 Gün Kaldı

22 Ağustos 2010, Şili'nin kuzeyi, Atacama Çölü. Bir sondaj borusu yerin 688 metre altından yavaş yavaş yukarı çekiliyor. On yedi gündür aşağıdan tek ses gelmemiş. Borunun ucunda bir kâğıt parçası var, üstünde kırmızı kalemle yazılmış tek bir satır: Sığınaktayız, iyiyiz, otuz üç kişi.

Çölde eski bir maden

San José Madeni, Atacama bölgesinin merkezi Copiapó yakınlarındaki eski bir bakır ve altın madenidir. İşletmeci San Esteban Madencilik Şirketi'dir. Madenin sicili kötüdür: Vikipedi'nin derlediği kayıtlara göre 2004-2010 arasında şirkete 42 ceza kesilmiş, 1998-2010 arasında madende sekiz işçi ölmüştür. 2007'de bir madencinin ölümünden sonra maden geçici olarak kapatılır, 2008'de yeniden açılır. Burada çalışanlar, tehlike yüzünden başka madenlerden yaklaşık yüzde yirmi fazla ücret alır.

Yüzeyden aşağıya inen tek yol, dağın içinde dönerek ilerleyen bir rampadır. Havalandırma bacalarında, yönetmeliğin zorunlu tuttuğu acil durum merdivenleri yoktur.

5 Ağustos, saat ikide

5 Ağustos 2010, saat 14.00. Madende o sırada 34 kişi vardır. Ana rampa çöker. Bianet'in aktardığına göre yerinden oynayan kaya kütlesi 700 bin ton civarındadır. Bir kamyon şoförü dışarı kaçmayı başarır. Geride kalan 33 kişi yerin yaklaşık 700 metre altında, girişten beş kilometre içeridedir.

Toz bulutu madencileri saatlerce kör eder. Vardiya amiri 54 yaşındaki Luis Urzúa adamlarını acil durum sığınağına toplar. Sığınak elli metrekarelik bir odadır; içinde iki sıra ve iki üç günlük erzak vardır. Havalandırma bacasında merdiven olmadığı için oradan da yukarı çıkış yoktur.

AP'nin sonra Urzúa'yla yaptığı söyleşiye göre birçoğu kurtarılmanın iki gün süreceğini düşünür. Urzúa yıkıntıyı görünce öyle olmayacağını anlar.

İki kaşık ton balığı

Urzúa eğitimli bir topografçıdır. AP'ye göre içinde bulundukları tünelleri haritalar, adamları sekizer saatlik üç vardiyaya ayırır ve erzakı bölüştürür. Kırk sekiz saatte bir, kişi başı iki kaşık ton balığı, yarım bisküvi ve yarım bardak süt. Büyük kararlar oyla alınır; on yedi gün boyunca bu düzen bozulmaz. Urzúa, kurtarıldıktan sonra AP'ye işin sırrını doğruyu söylemek ve demokrasiye inanmak diye özetler.

AP'ye konuşan 26 yaşındaki Richard Villarroel, içtikleri suya yağ karıştığını anlatır. Lambalar ve araçlar az kullanılır, hava ve ışık idare edilsin diye. Villarroel'in eşi hamiledir; yaşayıp bebeğini görüp göremeyeceğini bilmez. Gittikçe zayıfladıklarını, ölümü beklediklerini söyler. Kurtarıldıklarında madenciler ortalama sekizer kilo vermiş olacaktır.

Grubun en yaşlısı 63 yaşındaki Mario Gómez'dir. Vikipedi'ye göre yeraltında küçük bir ibadet köşesi kurar; 54 yaşındaki José Henríquez her gün dua okutur. Yaşlı annesine bakmak için altı ay sağlık eğitimi almış Yonni Barrios ekibin doktoru olur.

Yüzeyde Umut Kampı

Haber yayılınca aileler madenin girişine gelir ve çölde çadır kurar. Kampın adı kısa sürede Campamento Esperanza, yani Umut Kampı olur. Madencilerden Darío Segovia'nın kız kardeşi María Segovia kampı düzene sokar; aileler ona Belediye Başkanı der. Zamanla kampta mutfak, yemekhane, tuvaletler, çocuklar için okul ve oyun alanı kurulur. Aileler 32 Şili bayrağı ve bir Bolivya bayrağı diker; madencilerden Carlos Mamani Bolivyalıdır.

Devlet Başkanı Sebastián Piñera Kolombiya ziyaretini yarıda kesip döner. Kurtarmayı Madencilik Bakanı Laurence Golborne yönetir; işi özel şirketin elinden devlet maden şirketi Codelco alır. Yukarıdan, madencilerin olabileceği yere ince sondaj delikleri açılır. Elde güncel bir maden haritası yoktur; sondajlar birer birer hedefi ıskalar.

Kırmızı kalemle yazılmış not

22 Ağustos'ta, AP'ye göre sekizinci denemede, bir sonda sığınağa ulaşır. Aşağıdakiler notu sondanın ucuna bağlar, sonda geri çekilirken matkaba vurur. Sonda yukarı çekildiğinde üstündeki kâğıtta 46 yaşındaki José Ojeda'nın el yazısı vardır: "Estamos bien en el refugio los 33" (Sığınaktayız, iyiyiz, 33 kişi).

Piñera notu bir plastik poşetin içinde kameralara gösterir. AP'nin aktardığına göre bugün bütün Şili'nin sevinçten ağladığını söyler. Kampta aileler 33 bayrağı sallar, milli marşı söyler. Ama yetkililerin hesabına göre madencileri çıkaracak tüneli açmak dört ay sürebilir.

Altmış dokuz gün

Bundan sonra madenciler yaşamak için değil, beklemek için örgütlenir. Sondaj deliğinden indirilen bir buçuk metrelik plastik kapsüllere paloma, yani güvercin adı verilir. Her biri bir saatte iner; içinde su, şekerli sıvı, ilaç, yemek ve mektuplar vardır. Madencilerden Ariel Ticona telefon ve görüntülü görüşme hattını kurar ve ayakta tutar. 27 Ağustos'ta yukarı ilk video gelir: kırk dakikalık görüntüde, sakallı ve terli madencilerden 28'i görünür; sunuculuğu 40 yaşındaki Mario Sepúlveda yapar.

Yerin üstünde aynı anda üç ayrı sondaj makinesi çalışır: biri Avustralya'dan, biri ABD'den, biri Kanada'dan. 14 Eylül'de Ticona'nın kızı dünyaya gelir; ona Esperanza, yani Umut adı verilir. 24 Eylül'de madenciler yeraltında en uzun hayatta kalma rekorunu, 49 günü geride bırakır. Edison Peña tünellerde her gün beş kilometre koşar.

9 Ekim sabahı saat 09.05'te B planı denen Amerikan yapımı sondaj makinesi sığınağın yakınına ulaşır. Şili Deniz Kuvvetleri'nin tersanesi ASMAR, NASA'nın katkısıyla, 54 santim çapında çelik bir kapsül yapar. Adı Fénix'tir; Türk basını ona Zümrüdüanka der.

Zümrüdüanka kapsülü

12 Ekim, saat 23.18. Codelco'nun El Teniente madeninden kurtarma uzmanı Manuel González kapsüle girer ve 18 dakikada aşağı iner. Yukarıda aileler milli marşı söyler.

13 Ekim, saat 00.11. İlk çıkan 31 yaşındaki Florencio Ávalos'tur; sağlığı iyi olduğu için seçilmiştir. Bianet'e göre onu eşi Mónica, yedi yaşındaki oğlu Bairon ve Piñera karşılar. Ardından Mario Sepúlveda çıkar; Timetürk'ün aktardığına göre dinç görünür, maden alanında dolaşarak sevincini gösterir. Dördüncü sırada Bolivyalı Carlos Mamani, beşinci sırada grubun en genci 19 yaşındaki Jimmy Sánchez vardır. Mario Gómez dokuzuncu sırada, sabah sekizde yüzeye çıkar.

Her yolculuk bir saat süreceği hesaplanırken ortalama kırk dakikaya iner. Saat 21.55'te son madenci, vardiya amiri Luis Urzúa çıkar. Piñera'ya vardiyayı teslim ettiğini söyler. Kurtarıcıların sonuncusu Manuel González, aşağıda yirmi beş saati aşkın kaldıktan sonra 14 Ekim gece yarısını yarım saat geçe yukarı çıkar. Kapsül toplam 39 sefer yapar. Kurtarma dünyanın her yerinde canlı izlenir.

19 Ekim'de 33 madencinin hepsi hastaneden çıkmıştır.

Kameralar gittikten sonra

İlk aylar davetlerle geçer. Sonra sessizlik gelir. Madencilerin çoğu bir daha madende çalışamaz; Primicias'ın 2024'te aktardığına göre büyük kısmı devletin bağladığı küçük bir ömür boyu maaşla geçinir. Bazıları bağımlılık ve depresyonla boğuşur. Mario Sepúlveda, insanların kurtarma görüntülerini görüp cehennemin bittiğini sandığını, oysa asıl o zaman başladığını anlatır.

Ağustos 2013'te savcılık soruşturmayı kapatır; maden sahipleri hakkında dava açılmaz. 2015'te olay Hollywood'da The 33 adıyla filme çekilir. Madenciler bu kez tazminat için devleti dava eder. Haziran 2021'de Santiago İstinaf Mahkemesi, devletin madeni denetleme görevini yerine getirmediğine, bu yapılsaydı kazanın olmayacağına hükmeder ve 31 madenci için kişi başı yaklaşık 55 bin dolar tazminata karar verir. Temmuz 2023'te Şili Yüksek Mahkemesi kararı onar: toplam 1 milyar 240 milyon peso. Mahkemeye göre maden denetim kurumu görevini yapsaydı San José'nin işletilmesine ya da yeniden açılmasına asla izin verilmezdi.

Soma'ya gelen iki adam

Mayıs 2014'te Soma'daki maden faciasında 301 madenci hayatını kaybeder. Sözcü'nün haberine göre 25 Haziran 2014'te iki Şilili Soma'ya gelir: kurtarma ekibinin başındaki mühendis Rodrigo Reveco ve San José'den en son çıkan madenci Luis Urzúa. Soma Maden Şehitliği'ni ziyaret ederler, sonra Kınık'ta madencilerle buluşurlar. Reveco şehitlikte gördüklerini anlatırken "sanki kötü bir şaka gibi" der. Havalandırmanın yetersizliğinden, açık elektrik kablolarından söz eder; Türk madencilere kurtarma kapsülünün teknik çizimini hediye edeceğini söyler.

Bugün

Ekim 2020'de kurtarmanın onuncu yılında Piñera, yeniden devlet başkanı olarak, bir anma töreninde notu yine okur: Estamos bien en el refugio los 33. Radio Agricultura'nın aktardığına göre Urzúa o günleri imkânsız bir görev olarak anar.

6 Şubat 2024'te Piñera, Lago Ranco'da kullandığı helikopterin göle düşmesiyle 74 yaşında ölür. 21 Eylül 2024'te madencilerin en yaşlısı Mario Gómez da 74 yaşında hayatını kaybeder. T13'e göre yıllardır silikozdan, madencilerin akciğer hastalığından muzdariptir ve 2017'den beri oksijen tüpüne bağlıdır. Urzúa onu ölümünden yaklaşık on beş gün önce hastanede ziyaret etmiştir; birlikte fotoğraf çektirip biraz konuşmuşlardır.

Ekim 2024'te, kurtarmanın on dördüncü yılında, hayattaki madencilerden on üçü San José'ye döner. La Tercera'ya göre madenin başındaki 33 bayrağın yanına Piñera'nın anısına 34. bir bayrak dikilir. Urzúa bunu bir inanç ve umut işareti olarak anlatır. Fénix kapsülü bugün Copiapó'daki Atacama Bölge Müzesi'nde durur.

Otuz üç kişi on yedi gün boyunca kimsenin onları aradığını bilmeden yaşadı; iki kaşık ton balığını paylaştı, oyla karar verdi, kimse kimseyi bırakmadı. Onları oraya sokan şey ise yıllardır bilinen, cezası kesilip yine de açık tutulan bir madendi.

Kaynaklar

• "Chilean miners found alive after 17 days", AP (Fox News), 22 Ağustos 2010
• "69 Gün Sonra 700 Metre Derinlikten Gün Işığına", Bianet, 13 Ekim 2010
• "Şilili madenciler böyle kurtarıldı", Timetürk, 13 Ekim 2010
• "Shift leader key to calming Chile miners", AP (NBC News), 13 Ekim 2010
• "Chile miners speak of underground ordeal", AP (Fox News), Ekim 2010
• "Şilili madenciler Soma'da", Sözcü, 25 Haziran 2014
• "Presidente Piñera conmemoró 10 años del rescate de los 33 mineros", Radio Agricultura, 13 Ekim 2020
• "Ordenan indemnizar a 31 de los 33 mineros de Atacama", Los Tiempos, 12 Haziran 2021
• "El Tribunal Supremo condena al Estado a indemnizar a 31 mineros", Al Día Argentina, 31 Temmuz 2023
• "Muere uno de los 33 mineros famosos por el épico rescate", Primicias, Eylül 2024
• "Minero Luis Urzúa recordó la última vez que vio a Mario Gómez", T13, 21 Eylül 2024
• "A 14 años del rescate de los 33 instalan bandera N°34 en mina San José", La Tercera, Ekim 2024
• "2010 Copiapó mining accident" ve "Death and state funeral of Sebastián Piñera", Vikipedi (İngilizce)
• Hikâyedeki madenciler ve yakınları olay sırasında ve sonrasında basına adlarıyla konuşmuş kişilerdir; ad değiştirilmedi. İngilizce ve İspanyolca sözler tırnak kullanılmadan aktarıldı; tırnaklı sözler notun özgün metni ve Sözcü'deki Türkçe haberdendir. Kaynaklar çelişiyor: Carlos Mamani'nin yaşı (Vikipedi'ye göre 24, Timetürk'e göre 23), sığınaktaki erzakın yeteceği süre (AP'ye göre 48 saat, Vikipedi'ye göre iki üç gün), kurtarmayı izleyenlerin sayısı (canlı yayın için 5,3 milyon, internetten izleyenler için bir milyarı aşkın).