Nome'a Serum Taşıyan Kızak Köpekleri Eksi Elli Derecede 1.085 Kilometre Koştu

2 Şubat 1925, pazartesi, sabah 5.30. Alaska'nın batı kıyısındaki Nome kasabası karanlık ve fırtınanın içinde. Ön Cadde'de bir köpek kızağı duruyor. Kızağı süren uzun boylu Gunnar Kaasen. Kızağa bağlı yirmi pound'luk metal silindirin içinde kasabadaki çocukların hayatını kurtaracak ilaç var. Bu silindir altı gün önce 1.085 kilometre uzaktaki bir tren istasyonundan yola çıkmış, yirmi sürücünün ve yaklaşık 150 köpeğin elinden geçerek buraya gelmişti.

Buzun arkasındaki kasaba

Nome, 1900'lerin başındaki altın hücumuyla büyümüş, sonra sönmüştü. HistoryNet'in aktardığına göre 1925'te kasabada 974 beyaz ve 455 Eskimo yaşıyordu; çevredeki köylerle birlikte nüfusu yaklaşık 3.000 olarak veren kaynaklar da var. Kasabanın en büyük işvereni Hammon Consolidated Gold Fields adlı maden şirketiydi.

Bering Denizi kasım ayında donar, liman haziran ayına kadar gemilere kapanırdı. Kışın Nome'un dışarıyla bağı bir ordu telsiz istasyonu ve köpek kızaklarıyla taşınan postaydı. Posta, demiryolunun son durağı Nenana'dan Nome'a kadar uzanan iz boyunca, menzil hanlarından menzil hanlarına taşınırdı.

Kasabanın tek hekimi Dr. Curtis Welch'ti. Yanında başhemşire Emily Morgan ve birkaç hemşireyle 25 yataklı küçük bir hastaneyi yürütüyordu. Hastanedeki difteri serumu beş yıldan eskiydi; yenisi sipariş edilmiş ama liman donmadan gelmemişti.

Bir milyon ünite

Aralık 1924'te Welch boğazı şişmiş birkaç çocuğu muayene etti, bunu bademcik iltihabı sandı. Ocak ortasında ölümler başladı. HistoryNet'e göre 21 Ocak'ta kıyıdaki kum dilinde yaşayan iki küçük Eskimo çocuğu yüksek ateş ve şişmiş boğazla yatıyordu; ikisi de öldü. Ardından kasabanın tanınan ailelerinden birinin çocuğu da aynı belirtilerle öldü.

Welch kitaplarını açtı ve hastalığın adını koydu: difteri. Difteri bulaşıcıydı ve en çok çocukları öldürüyordu. Vikipedi'ye göre tanıyı 22 Ocak'ta üç yaşındaki bir erkek çocukta koydu; aynı gün tarihi geçmiş serumla tedavi etmeye çalıştığı yedi yaşındaki bir kız çocuğu birkaç saat sonra öldü.

22 Ocak'ta Welch, Juneau'daki Alaska Valisi Scott Bone'a ve ABD Halk Sağlığı Servisi'ne telsizle bir telgraf çekti: "Burada bir difteri salgını neredeyse kaçınılmaz. Acilen bir milyon ünite difteri serumuna ihtiyacım var." Telgrafın devamında, kasabaya ulaşabilen tek taşımanın posta olduğunu yazıyordu.

Welch, Belediye Başkanı George Maynard ve maden şirketinin müdürü Mark Summers'la görüştü; kasaba karantinaya alındı. Al Jazeera'nın aktardığına göre 24 Ocak'ta yirmi kesin ve elli şüpheli vaka vardı.

Uçak mı, köpek mi

Serumu getirmenin iki yolu konuşuldu. Biri uçaktı. Ama o yıllarda uçaklar Alaska kışında güvenilir değildi. Vali Bone uçuşu, yetersiz donanım ve deneyimsiz pilotlarla yapılacak çok tehlikeli bir girişim olarak gördü.

Öbür yolu belediye meclisi üyesi de olan Mark Summers önerdi: posta izi boyunca bir köpek kızağı bayrak yarışı. Serum trenle Nenana'ya getirilecek, oradan en iyi sürücüler arasında elden ele, gece gündüz durmadan Nome'a taşınacaktı. 24 Ocak'ta karar verildi.

Bu sırada Anchorage'daki Alaska Demiryolu Hastanesi'nin cerrahı Dr. J. B. Beeson, depoda unutulmuş 300 bin ünite serum buldu. Cam şişeler yorganlara sarıldı ve yirmi pound'u biraz aşan metal bir silindire kondu. Batı kıyısından bir milyon yüz bin ünite daha yola çıkarılacaktı, ama o gemiyle gelecekti.

Eksi elli derecede ilk 84 kilometre

Silindiri taşıyan tren 27 Ocak gecesi Nenana'ya vardı. HistoryNet'e göre hava eksi 40 dereceydi. Postane müdürü Edward Wetzler paketi ilk sürücüye, Wild Bill Shannon'a teslim etti. Wikipedia'ya göre Shannon saat 21.00'de yola çıktı. Dokuz köpeğinin çoğu deneyimsizdi; sıcaklık eksi 46 ile eksi 52 dereceydi. Shannon 84 kilometrelik payını bitirdiğinde yüzü donmaktan kararmıştı. Köpeklerinin ağzından kan geliyordu; ikisi ya da üçü, kaynağa göre değişiyor, ciğerleri donarak öldü.

Ardından sırayla Dan Green, Johnny Folger, Edgar Kalland, Sam Joseph, Titus Nikolai, Dave Corning, Harry Pitka, Bill McCarty, Edgar ve George Nollner kardeşler devraldı. Çoğu Atabask yerlisiydi, posta taşıyıcısıydı; her biri ortalama elli kilometre gitti, silindiri bir sonrakine verdi. Mental Floss'a göre Kalland'ın eldivenli elleri kızağına donup yapışmıştı. Yıllar sonra Kalland bu yolculuk için, kendileri için sıradan bir iş olduğunu söyleyecekti.

Yirmi bir yaşındaki Charlie Evans, Yukon Nehri üzerinde öyle yoğun bir buz sisine girdi ki yalnızca köpeklerinin inip kalkan başlarını görebiliyordu. Nulato'ya vardığında hava eksi 53 dereceydi. Önde koşan iki köpeği kasıkları donarak, koşum takımının içinde öldü. Tommy Patsy, Jack Madros, Victor Anagick ve Myles Gonangnan payını tamamladı ve silindir 31 Ocak öğleden sonra Shaktoolik'e ulaştı.

Seppala ve Togo

Bu arada Nome'dan bir sürücü de doğuya doğru yola çıkmıştı. Kırk sekiz yaşındaki Norveç doğumlu Leonhard Seppala, Alaska'nın en ünlü köpek kızağı yarışçısıydı; All-Alaska Sweepstakes yarışını üç kez kazanmıştı. Plan, onun serumu yolun ortasında karşılayıp en zor bölümden geri getirmesiydi. HistoryNet'e göre Seppala'nın kızı Seigrid de difteriye yakalanmış kızlar arasındaydı.

Seppala ekibinin başına en güvendiği köpeği koydu: on iki yaşındaki Togo. Togo yedi yıldır öncü köpekti. Seppala bu yolculuk için kulübesinde siyah bir yük köpeğini, Balto'yu, dayanıklı bulmadığı için bırakmıştı.

Seppala, silindirin Nulato'da olacağını sanıyordu. 31 Ocak'ta Shaktoolik'in hemen dışında Henry Ivanoff'un ekibine rastladı. Ivanoff'un köpekleri bir ren geyiğine takılıp birbirine dolanmıştı. Ivanoff, Seppala'yı görünce serumun kendisinde olduğunu bağırdı. Seppala o ana kadar 274 kilometre yol gelmişti; silindiri aldı ve hemen geri döndü.

Norton Körfezi'nin buzu

Seppala'nın önünde iki yol vardı: körfezin kıyısını dolaşmak ya da donmuş deniz buzunun üzerinden kestirme geçmek. Kestirme yolu kısaltıyordu, ama buz rüzgârla çatlayıp açık denize sürüklenebiliyordu. Seppala buzu seçti.

Hava eksi 34 dereceydi; rüzgârla hissedilen sıcaklık eksi 65'e iniyordu. Karanlık çökmüştü, yerden kaldırılan kar her şeyi örtüyordu. Seppala izi göremiyordu; yönü Togo buldu. Ekip, buzun altından gelen çatırtılar arasında körfezi geçti ve 31 Ocak akşamı saat 20.00'de Isaac's Point'teki menzil hanına ulaştı. O gün 84 mil, yaklaşık 135 kilometre yol yapmışlardı. Ertesi sabah geçtikleri buz parçalanmış, denize sürüklenmişti.

1 Şubat'ta Seppala ve köpekleri kıyı buzunun üzerinden devam etti, sonra 1.200 fit yüksekliğindeki Little McKinley dağını aştı. Saat 15.00'te Golovin'e vardılar ve silindiri Charlie Olson'a verdiler. Seppala ve Togo bu yolculukta toplam 420 kilometre gitmişti; bayrak yarışındaki öbür sürücülerin ortalaması elli kilometreydi. Serumu taşıdıkları bölüm 146 kilometreydi ve yolun en tehlikeli kısmıydı.

Fırtınada son 85 kilometre

Charlie Olson saat 15.15'te yola çıktı. Saatte 40 mili bulan rüzgâr ekibini izden uçurdu; iki köpeğinin kasıkları dondu. Olson köpeklerini korumak için çıplak ellerini onlara sardı, elleri ağır biçimde dondu. 40 kilometreyi aşıp saat 19.30 sularında Bluff'a vardı. Orada Gunnar Kaasen bekliyordu. Ekibinin öncüsü, Seppala'nın geride bıraktığı siyah köpek Balto'ydu.

Kaasen saat 22.00'de yola çıktı. Rüzgâr o kadar sertti ki en yakınındaki köpekleri bile göremiyordu. Topkok Dağı'nı aştı. Bir ara kızak devrildi, silindir karın içine fırladı. Kaasen onu çıplak elleriyle karı eşeleyerek buldu, parmakları dondu. Solomon köyünü fark etmeden geçti; Balto ekibi ana izde tuttu.

Point Safety'de onu Ed Rohn bekliyordu; son bölümü Rohn koşacaktı. Kaasen Rohn'u uyandırmadan yoluna devam etti; bunun bilerek mi yapıldığı bugün de tartışılır. Kaasen sonradan anlattığına göre çoğu zaman köpeklerini göremedi, Balto'ya güvendi ve Balto bir kez bile duraksamadı.

Sabah 5.30

Kaasen 2 Şubat sabahı 5.30'da Nome'a girdi. Kaynakların bir kısmı silindiri hastanenin kapısında Dr. Welch'e teslim ettiğini, bir kısmı kasabadaki bankanın önünde durduğunu yazar. Şişelerin hiçbiri kırılmamıştı. Serum donmuştu; çözülmesi beklendi ve öğleye doğru kullanıma hazırdı.

Nenana'dan Nome'a 1.085 kilometre, 127,5 saatte, beş buçuk günde alınmıştı. Posta normalde bu yolu yirmi beş günde alıyordu; o güne kadarki rekor dokuz gündü.

İkinci parti serum 7 Şubat'ta Admiral Watson gemisiyle Alaska'ya ulaştı; yarısı yine köpek kızaklarıyla, ikinci bir bayrak yarışıyla 15 Şubat'ta Nome'a getirildi. Son bölümü bu kez Ed Rohn koştu. Karantina 21 Şubat civarında kaldırıldı.

Resmî kayıtlarda Nome'daki ölümler beş, altı ya da yedi olarak geçer; HistoryNet'e göre Welch ve ekibi 64 vaka tedavi etti, altı çocuk kaybedildi. Welch ise sonradan kasabanın dışındaki yerli kamplarında en az yüz vaka olduğunu, kaç kişinin öldüğünün bilinmediğini söyledi.

Heykel kimin hakkıydı

Yarış ABD'nin dört bir yanında gazetelerde izlendi. Kasabaya son giren köpek Balto ünlendi. Kaasen ve Balto bir yıl boyunca ülkeyi dolaştı, bir filmde oynadı. 1925 Aralık'ında, heykeltıraş Frederick Roth'un yaptığı Balto heykeli New York'ta Central Park'ta açıldı. Heykelin altındaki yazı, antitoksini 600 mil boyunca bayrak yarışıyla taşıyan bütün kızak köpeklerinin yılmaz ruhuna adanmıştı.

Seppala bundan rahatsızdı. Balto'yu sıradan bir yük köpeği olarak anıyor, ödülü hak eden köpek varsa Togo olduğunu anlatıyordu. Al Jazeera'nın aktardığına göre gazetelerin köpeği Balto'ya heykel dikilmesinin dayanabileceğinden fazlası olduğunu yazdı. Togo 1926'da Seppala'yla ülke turuna çıktı, New York'ta Madison Square Garden'da on gün sergilendi; Norveçli kâşif Roald Amundsen ona altın madalya verdi.

Yolun üçte ikisini taşıyan Atabask ve İnupiat sürücüler ise gazetelerde neredeyse hiç yer almadı. HistoryNet'e göre her sürücüye Alaska yönetiminden bir madalya ve küçük bir ücret verildi.

Sonrası

Balto'nun şöhreti uzun sürmedi. 1927'de Los Angeles'ta bir ucuz eğlence müzesinde, zayıflamış hâlde, ekip arkadaşlarıyla birlikte zincire vurulmuş olarak sergileniyordu. Clevelandlı iş insanı George Kimble onları gördü ve bir bağış kampanyası başlattı. Clevelandlı çocukların da katıldığı kampanyada 2.245,88 dolar toplandı; köpekler satın alınıp 19 Mart 1927'de kente getirildi ve Brookside Hayvanat Bahçesi'ne yerleştirildi. Balto 14 Mart 1933'te, on dört yaşında öldü. Doldurulmuş bedeni bugün Cleveland Doğa Tarihi Müzesi'nde sergileniyor.

Togo emekliliğini Maine'deki Poland Spring'de, Seppala'nın Elizabeth Ricker'la birlikte kurduğu köpek çiftliğinde geçirdi. Soyu bugünkü Sibirya kurdu köpeklerine karıştı. Eklem ağrıları ve görme kaybı nedeniyle 5 Aralık 1929'da, on altı yaşında uyutuldu. Doldurulmuş bedeni Alaska'nın Wasilla kasabasındaki Iditarod merkezinde, iskeleti Yale Üniversitesi'nin Peabody Müzesi'nde. Time dergisi 2011'de Togo'yu tarihin en kahraman hayvanı seçti.

1985'te ABD Başkanı Ronald Reagan, hayattaki son üç sürücüyü, Charlie Evans, Edgar Nollner ve Bill McCarty'yi andı. Son yaşayan sürücü Edgar Nollner, Ocak 1999'da Galena'da öldü. 1995'te kendisine neden gönüllü olduğu sorulduğunda yalnızca yardım etmek istediğini söylemişti.

Leonhard Seppala 1967'de öldü; külleri Iditarod izine serpildi. 1973'te başlayan, Anchorage'dan Nome'a uzanan Iditarod Köpek Kızağı Yarışı, 1925'teki bu koşuyu anar. Nome'un çocuklarına ilacı yetiştiren, tek bir köpek değil, yirmi sürücüyle yaklaşık 150 köpeğin altı günde, birbirine elden ele verdiği bir silindirdi.

Kaynaklar

• "1925 serum run to Nome", "Togo (dog)", "Balto", Vikipedi (İngilizce)
• "Race to Save Nome", HistoryNet
• Nick Dall, "The Alaskan hero dogs who prevented a diphtheria epidemic in 1925", Al Jazeera, 1 Şubat 2025
• "10 Things You Need to Know About the 1925 Serum Run to Nome, Alaska", Mental Floss
• "1925: Emergency vaccine delivery stops diphtheria outbreak", Native Voices, ABD Ulusal Tıp Kütüphanesi (NLM)
• Hikâyedeki kişiler gerçek adlarıyla anılmıştır. İngilizce sözler tırnak kullanılmadan Türkçeye aktarıldı; tırnaklı tek söz Welch'in telgrafının çevirisidir. Mil ve Fahrenhayt değerleri yaklaşık olarak kilometreye ve santigrada çevrildi. Kaynaklar çelişiyor: Shannon'ın kaybettiği köpek sayısı (Vikipedi'de üç, HistoryNet'te iki), aradaki sürücülerin bölüm sırası ve uzunlukları (Vikipedi ile HistoryNet farklı verir), Norton Körfezi geçişinin uzunluğu (Vikipedi'de 20 mil, Mental Floss'ta 42 mil), Kaasen'in bölümü (Bluff'tan 53 mil; bazı kaynaklarda 55), serumun teslim yeri (hastane kapısı ya da banka önü), ölü sayısı (resmî olarak beş, altı ya da yedi) ve vaka sayısı (HistoryNet'te 64, Mental Floss'ta yaklaşık 70), Nome'un nüfusu (HistoryNet'te yaklaşık 1.400, Al Jazeera'da 3.000), trenin Nenana'ya varışı ve Shannon'ın çıkışı (HistoryNet'te tren 23.00'te vardı; Vikipedi'de Shannon 21.00'de yola çıktı), Central Park heykelinin açılış tarihi (15 ya da 17 Aralık 1925; HistoryNet'te 1926).