Meksikalı Arama Köpeği Proteo ve Arkadaşı Okul Bahçesinde Ağzında Topla Oynadı

Adıyaman'da, Hasan Taşar İmam Hatip Ortaokulu'nun bahçesinde Şubat 2023'te bir köpek, ağzında bir topla çocukların arasında koşar. Birkaç saat önce enkaz başındadır; birkaç gün sonra ölecektir. Adı Proteo'dur. Meksika ordusunun arama kurtarma köpeğidir, dokuz yaşını geçmiştir ve on binlerce kilometre öteden, hiç tanımadığı insanları aramaya gelmiştir. Hikâyesi onun ölümüyle bitmez: Türkiye'den Meksika'ya giden bir yavru köpekle, adı "Arkadaş" olan bir askerle sürer.

Okul bahçesindeki kamp

6 Şubat 2023'te Kahramanmaraş merkezli 7,7 ve 7,6 büyüklüğündeki iki deprem on bir ili yıkar. Adıyaman en ağır etkilenen şehirlerden biridir. Dünyanın dört bir yanından arama kurtarma ekipleri yola çıkar. Meksika da ordusundan bir ekip gönderir. DHA'nın haberine göre ekip 8 Şubat'ta gelir ve Adıyaman'da çalışmaya başlar. Ekibin büyüklüğü kaynaklarda farklıdır: Türk basını 150 kişiden söz eder, AFP 130 asker ve on iki köpeği aşkın bir ekip yazar. Meksika Milli Savunma Bakanlığı'na (Sedena) dayanan Meksika basını 16 köpekli ekipten söz eder.

Ekiptekilerden biri, Mexico City'deki 1-A No'lu Askeri Kamp'ta bulunan Birinci Askerî Polis Tugayı'na bağlı Alman çoban köpeği Proteo'dur. Sedena'ya göre 16 Haziran 2013'te doğmuştur; Diken'in haberinde doğum tarihi 13 Haziran olarak geçer. Yani Türkiye'ye geldiğinde dokuz yaşını yedi-sekiz ay geçmiştir; bir arama köpeği için yaşlıdır. Eğitmeni askerî polis Juan Carlos Villeda Márquez'dir. Proteo daha önce de yabancı ülkelerde çalışmıştır: 2015'te Guatemala'daki toprak kaymasında, 2016'da Ekvador depreminde, 2021'de Haiti depreminde. Sedena'nın listesinde Meksika'daki 2017 Chiapas ve Mexico City depremleri ile 2022 Oaxaca da vardır.

Meksikalı ekip, Hasan Taşar İmam Hatip Ortaokulu'nun bahçesinde kamp kurar. Aynı bahçede AFAD çadırlarında evlerini kaybetmiş aileler kalır. Özlem Çakılkaya onlardan biridir. DHA'ya o günleri şöyle anlatır: "5 çocuğumla birlikte dışarıda kaldık. Bu okula geldik." Okula geldikleri gün Meksikalılar da gelir. "Asker abiler çadırlarınız bize verdiler" der; birkaç gün aynı bahçeyi paylaşırlar.

Enkazdan bahçeye

Gündüzleri Proteo ekibiyle enkazlarda çalışır. Arama köpeğinin işi, betonun altında hâlâ nefes alan birini koklayarak bulmak ve havlayarak yerini göstermektir; kurtarıcılar oraya kazar. Proteo'nun kaç kişiyi bulduğu kaynaklarda birbirini tutmaz. DHA, Diken ve Anadolu Ajansı'nın Şubat 2023 haberleri enkazdan üç kişinin sağ çıkarılmasında rol oynadığını yazar. DHA'nın Nisan 2023'te Van AFAD'a dayanan haberine göre yedi günde dört kişinin sağ çıkarılmasını, 26 cenazenin yerinin bulunmasını sağlamıştır. AFP ve DHA'nın Mayıs 2023 haberi iki kişiden söz eder. Sedena ise son görevinde enkaz altında kalan bir çocuğu bulduğunu açıklar; Meksika basınında 14 cenazenin çıkarılmasına yardım ettiği de yazılır.

Akşamları ekip kampa döner. Bahçede kalan İrfan Çakılkaya'nın anlattığına göre Proteo enkazdan dönünce okul bahçesinde depremzede çocuklarla top oynar. Çakılkaya, Meksikalılar için şöyle der: "Öyle canlar çıkardılar ki, ölü de olsa canlı da olsa çıkardılar." Eşi Özlem Çakılkaya da çocuklarının o günlerini anlatır: "Hatta bu köpeğimiz de ağzına top koyup çocuklarla, Meksikalılarla beraber çocuklarla oynuyorlardı." Onların geldiği gün ambulans seslerinin hiç durmadığını hatırlar.

10 Şubat, saat 16.45

Sedena'nın açıklamasına göre Proteo 10 Şubat 2023'te saat 16.45'te Adıyaman'da ölür. Ölüm tarihi de kaynaklarda farklıdır: Diken 12 Şubat'ı, Meksika gazetesi Publimetro'nun bir haberi 13 Şubat'ı yazar. Haberi Meksika Savunma Bakanı General Luis Cresencio Sandoval, Devlet Başkanı Andrés Manuel López Obrador'un sabah basın toplantısında duyurur. Ordu sosyal medyada Proteo'ya görevini tamamladığını yazar ve kahramanca çalışması için teşekkür eder.

Ölüm haberi yayılır yayılmaz bir söylenti de yayılır: Proteo'nun çalışırken çöken bir enkazın altında kaldığı. Doğru değildir. Sedena, ölüm nedeninin Türkiye'deki hava koşulları olduğunu açıklar. Eğitmeni Villeda Márquez de ölümün bir göçükten olmadığını, havanın, yaşının ve Meksika'dan gelen uzun yolculuğun etkili olduğunu söyler. Diken'in aktardığına göre Proteo'yu şöyle anlatır: "Misyonunu tamamlamış oldu. Buraya gelirken onu, tecrübesinden faydalanmak üzere getirmiştik." Ve ekler: "Öncelikle can dostumu kaybettim. Çok üzgünüm, gözlerim doluyor."

11 Şubat sabahı 9.45'te Meksikalı ekip Proteo için bir tören yapar.

"Asker evine döner"

Proteo'nun ardından iki ayrı anlatım kalır. Anadolu Ajansı'nın 14 Şubat tarihli fotoğraflarında Hasan Taşar İmam Hatip Ortaokulu'nda Meksikalı ekibin Proteo için yaptığı anma töreni ve okulun bahçesindeki mezarı görünür. DHA'nın 19 Şubat haberi de ekibin Proteo'yu okul bahçesine gömdüğünü yazar. İrfan Çakılkaya o gün "Şu an burada yatıyor" der ve sözünü şöyle sürdürür: "O da bizim emanetimizdir. Yeri geldiğinde emanetimize de sahip çıkacağız." Özlem Çakılkaya da aynı kelimeyi kullanır: "O buranın emanetidir, emanetimize sahip çıkacağız."

Öte yandan Sedena, Proteo'nun naaşının Meksika'ya getirileceğini 15 Şubat'ta duyurur. Bakanlığın paylaşımındaki cümle Türkçeye de çevrilir: "Çünkü bir asker görevini yerine getirdiğinde evine yani Meksika'ya döner." Meksika basınına göre Meksika bayrağına sarılı tabut, yurda dönen ekiple birlikte Felipe Ángeles Uluslararası Havalimanı'nın yanındaki 1 No'lu Askerî Hava Üssü'ne getirilir; askerler tabutu omuzlarında taşır, milli marş okunur, dönen ekip Meksika ve Türk bayraklarıyla, alkışlarla karşılanır. Okul bahçesindeki mezarın sonra ne olduğunu açan bir kaynağa ulaşılamadı.

Türkiye'de bir ad, bir koreografi

Proteo'nun ölümü Türkiye'de de karşılık bulur. 17 Şubat'ta Trabzonspor, Konferans Ligi'nde Basel'i ağırlar. Tribünlerde depremde ölenleri anan ve yardıma gelen ülkelere teşekkür eden bir koreografi açılır: otuzu aşkın ülkenin bayrağı ve aralarında Proteo. Görüntüler Meksika ve Latin Amerika basınında da yer alır.

21 Şubat'ta İstanbul'da, Sarıyer'de, 2011 Van depreminde ölen Japon gönüllü doktor Atsushi Miyazaki'nin adını taşıyan parkta bir anma töreni yapılır. Sarıyer Belediye Başkanı Şükrü Genç, Proteo'nun heykelini bu parka dikeceklerini duyurur. Törene katılan Meksika'nın İstanbul Başkonsolosu, Proteo'nun yalnızca bir köpek değil bir asker olduğunu, iyi bir asker gibi görevini yaptığını söyler.

Van'da da bir yavru köpeğe Proteo'nun adı verilir. Van AFAD'da 23 yıldır köpek eğitmeni olan Niyazi Özbek, depremden önce kendilerine verilen üç aylık bir Belçika malinois yavrusunun ağır bir hastalığı atlattığını anlatır ve ona bu adı koyar. Nisan 2023'te DHA'ya şöyle der: "O öldüğü zaman onun eğitmeninin ne kadar çok acı ve ıstırap çektiğini bizden başka kimse anlayamaz. Her gittiğimiz görevde onu anmış olacağız."

Arkadaş

Proteo öldüğü gün Adıyaman'da, depremden etkilenen sahipli ve sokak hayvanlarını tedavi eden gönüllüler arasında Ankara'dan iki veteriner hekim vardır: Güven Kurnaz ve Deniz Çayır. Ankara'ya döndüklerinde Meksika Büyükelçiliği'ne giderler ve Proteo'nun cinsinden bir köpek hediye etmek istediklerini söylerler. Meksika tarafı kabul eder. Bir çiftlikten bir Alman çoban yavrusu sahiplenir, aşılarını ve kontrollerini yapıp büyükelçiliğe teslim ederler. Kurnaz, DHA'ya nedenini şöyle anlatır: "Proteo deprem bölgesinde enkazdan can kurtarırken öldü. Biz de o sırada Adıyaman'da gönüllü çalışıyorduk. Onun anısını yaşatmak, vefa borcumuzu ödemek için yavru köpeğimizi Meksika'ya gönderdik." Meksika basını ve Sedena ise yavruyu Türkiye hükümetinin hediyesi olarak anlatır.

DHA'ya göre 1 Mayıs'ta yola çıkan yavru, 2 Mayıs 2023'te Mexico City Uluslararası Havalimanı'na iner. Sedena, adını halka sorar; seçenekler "Proteo II", Türkçe dostluk demek olan "Arkadaş" ve "Yardım"dır. Excélsior'a göre "Arkadaş" 21 bin oyla kazanır; "Yardım" 11 bin, "Proteo II" 6.100 oy alır. Kurnaz'a göre bu ad onların önerisidir. Havalimanında askerî bir törenle karşılanan yavruya üzerinde Türk bayrağı ve adı yazan bir yelek giydirilir. Kurnaz o töreni izlerken duyduklarını şöyle anlatır: "Biz karşılama törenini görünce çok duygulandık, gözyaşlarımızı tutamadık." Bir de not düşer: "Arkadaş, Proteo'nun yerini tutmaz elbette."

Bugün

21 Eylül 2023'te, Meksika'da Ulusal Köpek Ekipleri Günü'nde, General Sandoval Mexico City'deki Marte Askerî Spor Sahası'nda Proteo'nun bakırdan heykelini açar. Arkadaş'ın 7 Ocak 2024'teki ilk doğum günü, Meksika basınına göre bu anıtın yakınında, pasta ve onlarca köpekli ekibin katılımıyla kutlanır. Eğitimi, Proteo'nun eğitmeni Juan Carlos Villeda Márquez'e verilir. 2 Şubat 2025'te Sedena'nın düzenlediği bir etkinlikte Arkadaş'a onbaşı rütbesi verilir; Proteo'nun adını taşıyan, enkazda arama kurtarmaya ayrılmış birlikte görev yapar.

Bir köpek yaşlı haliyle uzak bir ülkeye gider, birkaç gün enkazlarda çalışır, akşamları bir okul bahçesinde evsiz kalmış çocuklarla top oynar ve ölür. Adıyaman'da bir aile ona "emanet" der. Ankara'dan iki veteriner, borçlarını bir yavruyla öder. O yavru şimdi Proteo'nun eğitmeninin yanında, Türk bayraklı yeleğiyle, bir gün yine bir enkazda birini bulmak için çalışır.

Kaynaklar

• "Mexico hails 'heroic' rescue dog that died in Turkey", AFP (Inquirer, Manila Bulletin), 14 Şubat 2023
• "Mexican rescue dog Proteo, who died on duty in earthquake-hit southern Türkiye, buried in Adıyaman", Anadolu Ajansı fotoğraf açıklaması, 14 Şubat 2023
• "Proteo murió debido a las condiciones climatológicas en Turquía, confirma Sedena", Publimetro México, 14 Şubat 2023
• "Sedena envía cuerpo de Proteo, can rescatista, a tierras mexicanas", Publimetro México, 15 Şubat 2023
• "Restos de Proteo serán repatriados", Excélsior, 15 Şubat 2023
• "Cuerpo de Proteo, perro héroe de la Sedena, regresó a México junto con delegación de rescatistas", México Desconocido, Şubat 2023
• "Proteo, Meksika'da düzenlenen törenle anıldı: 'Asker evine döner'", Diken, 17 Şubat 2023
• "Meksika arama kurtarma köpeği Proteo neden öldü?", Timeturk, 17 Şubat 2023
• "Trabzonspor'un 'Proteo'lu koreografisi dünya basınında", DHA, Şubat 2023
• "Adıyamanlılar, Meksika arama-kurtarma köpeği Proteo'yu unutmuyor", DHA, 19 Şubat 2023
• "Sarıyer'de arama kurtarma köpeği Proteo'nun heykeli dikilecek", Vatan, 21 Şubat 2023; İHA (Memurlar.net), 22 Şubat 2023
• "Proteo, a rescue dog sent from Mexico to Turkey, dies in the field", Aleteia, 25 Şubat 2023
• "AFAD'ın da bir 'Proteo'su var", DHA, 6 Nisan 2023
• "Turkey Sends Mexico German Shepherd Puppy to Replace Proteo", Pulse News Mexico, 3 Mayıs 2023
• "Perro turco llegó a México; su nombre es Arkadas", Expansión, 3 Mayıs 2023
• "Meksika'ya gönderilen 'Arkadaş', Türk bayraklı yelekle görev yapacak", DHA, 4 Mayıs 2023
• "Emerge estatua de Proteo en Campo Marte", Quadratín México, 21 Eylül 2023
• "El heredero de Proteo ya tiene nombre", Excélsior, 2 Mayıs 2023
• "Cumple 1 año Arkadas, el perro rescatista donado por Turquía", N+, Ocak 2024
• "Arkadas, el perro rescatista donado por Turquía, ya es cabo", Emprendedor, Şubat 2025
• Hikâyedeki kişilerin hepsi basına adlarıyla konuşmuş ya da haberlerde adlarıyla geçmiştir; ad değiştirilmedi. İspanyolca ve İngilizce kaynaklardaki sözler tırnak kullanılmadan aktarıldı; tırnaklı sözler Türkçe yayımlanmış haberlerden birebirdir. Ekibin büyüklüğü (130 / 150 kişi), Proteo'nun doğum tarihi (13 / 16 Haziran 2013), ölüm tarihi (10 / 12 / 13 Şubat) ve kurtardığı kişi sayısı (2 / 3 / 4 sağ) kaynaklarda farklıdır; hepsi metinde belirtildi. Proteo'nun enkaz altında kalarak öldüğü yönündeki yaygın bilgi, eğitmeninin ve Sedena'nın açıklamalarına göre yanlıştır. Sarıyer'de duyurulan heykelin dikilip dikilmediği doğrulanamadı.