Shackleton ve Endurance'ın Yirmi Sekiz Adamı Buzun Ortasında Hayatta Kaldı
1915'te Antarktika'da gemileri buzda ezilip batan 28 kişi, aylarca buz kütlelerinin üstünde yaşadı, filikalarla ıssız bir adaya ulaştı. Altısı yedi metrelik bir filikayla okyanusu aşıp yardım getirdi; hiçbiri ölmedi.
20 Mayıs 1916 sabahı, Güney Atlantik'teki Güney Georgia Adası'nda Stromness balina istasyonu. Dağların üzerinden üç adam iniyor. Sakalları uzamış, saçları keçeleşmiş, bir yıla yakın sırtlarından çıkarmadıkları giysiler paramparça. Yolda karşılaştıkları iki çocuk onları görünce koşarak kaçıyor. Bu üç adamdan biri, yirmi iki arkadaşını yüzlerce kilometre güneyde, buzla çevrili ıssız bir adada bırakıp yardım getirmek için yola çıkan Ernest Shackleton'dı.
Bir gemi, yirmi sekiz adam
İrlanda doğumlu İngiliz kâşif Ernest Shackleton'ın planı, Antarktika kıtasını bir uçtan öbür uca yürüyerek geçen ilk kişi olmaktı. Ocak 1914'te Norveç'te yapılmış, 17 Aralık 1912'de suya indirilmiş Polaris adlı ahşap bir gemiyi 14 bin sterline satın aldı. Gemiye ailesinin Latince sözünden esinlenerek yeni bir ad verdi: Endurance, yani dayanıklılık. Ailenin sözü, dayanarak yeneriz anlamına geliyordu.
Bu yolculuk için Shackleton'ın gazetelere tehlikeli yolculuğa adam aranıyor, ücret düşük, sağ dönüş şüpheli diye bir ilan verdiği yaygın olarak anlatılır. Smithsonian dergisinin aktardığına göre bu ilanın dönemin hiçbir gazetesinde izine rastlanmadı; bilinen en eski kaynağı 1944'te yayımlanmış bir kitap.
Endurance 8 Ağustos 1914'te, Birinci Dünya Savaşı'nın ilk günlerinde, Plymouth limanından ayrıldı. Shackleton gemiye Güney Amerika'da katıldı. Gemi 26 Ekim'de Buenos Aires'ten çıktıktan üç gün sonra bir dolapta, giysilerin arasına saklanmış bir genç bulundu: 18 yaşındaki Galli Perce Blackborow. Gemiye işçi olarak alınmak istemiş, genç ve deneyimsiz bulunduğu için geri çevrilmişti; arkadaşları William Bakewell ile Walter How onu gizlice gemiye almıştı. Shackleton mürettebatın önünde onu sertçe azarladı, sonra da kâşiflerin bu yolculuklarda çok acıktığını, yiyecek kalmayınca ilk yenecek kişinin kaçak yolcu olacağını söyledi. Blackborow, kendisinden çok Shackleton'da et olduğunu söyleyerek karşılık verdi. Shackleton gülümsedi; Blackborow kamarot olarak gemiye yazıldı.
Gemi 5 Kasım'da Güney Georgia'ya ulaştı, Grytviken balina istasyonunda bir ay bekledi ve 5 Aralık 1914'te güneye, Weddell Denizi'ne doğru yola çıktı. Gemide 28 kişi vardı.
Buzun pençesinde
İki gün sonra ilk buz kütlelerine rastladılar. Gemi haftalarca buzların arasında açılan kanallardan güneye ilerledi. Ocak 1915'in ortasında buz gemiyi kavradı. Endurance 18 Ocak'ta tamamen sıkıştı ve bir daha kurtulamadı.
22 Şubat'ta gemi ulaşabildiği en güney noktadaydı; bundan sonra buzla birlikte kuzeye sürüklenmeye başladı. 24 Şubat'ta Shackleton geminin seyir düzenini bıraktırdı; gemi artık bir kışlık barınaktı. Köpekler buzun üzerine yapılan kar kulübelerine taşındı. Mart sonunda gemi iki ayda yalnızca 95 mil yol almıştı.
1 Ağustos'ta bir fırtınada geminin çevresindeki buz parçalandı, sıkışan buz blokları havaya fırladı. Shackleton 30 Eylül'de yaşadıkları sıkışmayı o güne kadarkilerin en kötüsü diye anlattı.
Gidiyor, çocuklar
24 Ekim 1915'te buz geminin sancak tarafını dev bir buz kütlesine bastırdı. Gövde bükülmeye, kaplamalar kırılmaya başladı; içeri su doldu. Kırılan kerestelerin sesi havai fişek ve top atışına benziyordu. 27 Ekim'de, sıcaklık eksi 26 derecenin altındayken, Shackleton gemiyi terk etme emrini verdi.
Gemiden yalnızca taşınabilecek olanlar alındı. Avustralyalı fotoğrafçı Frank Hurley, cam plakalara çektiği fotoğraflardan 120 tanesini seçti, kalan yaklaşık 400'ünü kırdı. Bundan sonra elinde yalnızca küçük bir cep fotoğraf makinesi ve üç rulo film vardı.
Adamlar filikaları kızaklara bağlayıp batıya, karaya doğru yürümeyi denedi. Üç günde ancak iki mil gidebildiler. 1 Kasım'da sağlam görünen bir buz kütlesinin üzerinde kamp kurdular ve adını Okyanus Kampı koydular. Endurance, kampın bir buçuk mil ötesinde, direkleri kırılmış hâlde buzun arasında duruyordu.
21 Kasım 1915 akşamı adamlar çadırlarındayken Shackleton'ın sesini duydular: Gidiyor, çocuklar! Hepsi dışarı fırladı. Shackleton'ın kitabında aktarılan bir günlüğe göre gemi önce burnuyla daldı, kıçı havaya kalktı, sonra bir anda kayboldu ve buz üzerine kapandı. Günlüğü yazan, direği kırık ve işe yaramaz olsa da geminin onları dış dünyaya bağlayan son halka gibi geldiğini yazmıştı.
Buzun üstünde beş ay
23 Aralık'ta ikinci kez yürüyüşe çıktılar. Filikaları çeken adamlar yumuşamış karda bata çıka ilerliyordu. 27 Aralık'ta geminin marangozu Harry McNish çalışmayı reddetti. Yedi günde yalnızca 7,5 mil yol alınınca Shackleton yürüyüşü durdurdu. Yeni kampın adı Sabır Kampı oldu ve burada üç aydan fazla kaldılar.
Yiyecek azalıyordu. Ocak'ta köpeklerin çoğu vuruldu, son iki takım da 2 Nisan'da. 17 Mart'ta buz onları sığınabilecekleri Paulet Adası'nın hizasına getirdi ama ada 60 mil doğudaydı ve aradaki kırık buzun üzerinden oraya gitmek imkânsızdı.
8 Nisan 1916 akşamı üzerinde yaşadıkları buz kütlesi ikiye ayrıldı. Ertesi gün öğleden sonra saat birde üç filika suya indirildi: James Caird'in başında Shackleton, Dudley Docker'ın başında geminin kaptanı Frank Worsley, Stancomb Wills'in başında da denizci Tom Crean vardı.
Fil Adası
Günlerce buz parçalarının arasında kürek çektiler. 14 Nisan'da Fil Adası'nın güneydoğu kıyısına vardılar ama karşılarında dimdik kayalıklar vardı. 15 Nisan'da adanın kuzeyinde dar, çakıllı bir kumsala çıktılar. Endurance'tan ayrıldıklarından beri ilk kez ayaklarının altında kara vardı. Blackborow'un ayakları donmuştu; ayağındaki botlar uygun değildi ve günlerce buz gibi suda kalmıştı.
Ertesi gün Frank Wild'ın ekibi yedi mil batıda daha korunaklı uzun bir dil buldu; buraya Wild Burnu dendi. Bugün haritalarda Point Wild olarak geçiyor.
Shackleton en yakın yardımın, kuzeydoğuda yüzlerce mil ötedeki Güney Georgia'nın balina istasyonlarında olduğuna karar verdi.
Yedi metrelik bir filika
Marangoz McNish, 6,9 metre uzunluğundaki James Caird'in kenarlarını yükseltti, üzerine tahta ve brandadan bir güverte yaptı; ekleri yağlı boya, lamba fitili ve fok kanıyla kapattı. 24 Nisan 1916'da filika altı kişiyle denize açıldı: Shackleton, Worsley, Crean, McNish, John Vincent ve Timothy McCarthy. Yanlarına yalnızca dört haftalık yiyecek aldılar. Adada kalan 22 kişinin başında Frank Wild vardı. Hurley, arkadaşlarının kıyıdan filikaya el salladığı anı fotoğrafladı.
Yol boyunca Worsley yön bulmak için güneşi ancak dört kez görebildi. 5 Mayıs'ta kuzeybatıdan gelen bir fırtına filikayı neredeyse batırıyordu; Shackleton o dalgayı 26 yıllık denizcilik hayatında gördüğü en büyük dalga olarak anlattı.
8 Mayıs'ta Güney Georgia göründü. Ama kasırga şiddetindeki rüzgâr yüzünden karaya iki gün daha yanaşamadılar. 10 Mayıs'ta adanın güneybatı kıyısındaki King Haakon Körfezi'ne çıktılar. Yaklaşık 1.300 kilometrelik yolculuk on yedi gün sürmüştü. Ama balina istasyonları adanın öbür yanındaydı.
Dağların öbür yanı
Beş gün dinlendiler. McNish, Vincent ve McCarthy yolculuğa devam edemeyecek durumdaydı, kıyıda kaldılar. 19 Mayıs gecesi Shackleton, Worsley ve Crean, haritası olmayan karlı dağlara tırmanmaya başladı.
20 Mayıs sabahı erken saatlerde uzaktan bir buhar düdüğü duydular. Shackleton bunu Aralık 1914'ten beri duydukları, insan eliyle çıkarılmış ilk ses diye anlattı. Otuz altı saatlik yürüyüşün sonunda Stromness'e indiler.
Kapıda karşılaştıkları görevli onları istasyon müdürü Thoralf Sørlle'ye götürdü. Shackleton'ın kitabında anlattığına göre Sørlle onu tanımadı. Shackleton adını söyleyince elini uzatıp onları içeri buyur etti. Shackleton'ın ilk sorusu savaşın ne zaman bittiğiydi. Sørlle savaşın bitmediğini, milyonlarca insanın öldüğünü, Avrupa'nın, dünyanın çıldırdığını söyledi.
Ertesi akşam bir balina gemisi körfezin öbür yanındaki üç arkadaşlarını aldı. Worsley ve Crean sonradan dağları aşarken yanlarında dördüncü bir yol arkadaşı varmış gibi hissettiklerini anlattılar.
Dört deneme
22 Mayıs'ta Shackleton Southern Sky adlı bir balina gemisiyle Fil Adası'na doğru yola çıktı; adaya 70 mil kala buz geçit vermedi. Haziran'da Uruguay hükümetinin verdiği bir balıkçı gemisi de buza takıldı. Temmuz'da Emma adlı bir yelkenliyle yapılan üçüncü deneme de sonuçsuz kaldı.
Fil Adası'nda adamlar iki filikayı ters çevirip taş duvarların üzerine yerleştirmiş, altında yirmi iki kişinin sığındığı bir barınak yapmıştı. Taşları taşırken o kadar halsizdiler ki tek kişinin kaldıracağı taşı iki üç kişi taşıyabiliyordu. 15 Haziran'da iki hekim, Alexander Macklin ve James McIlroy, son kloroformla Blackborow'un kangren olan sol ayak parmaklarını kesti. Ameliyat 55 dakika sürdü ve başarılı oldu. Ağustos sonuna gelindiğinde yiyecekleri tükenmek üzereydi.
30 Ağustos 1916
Dördüncü deneme için Şili Donanması, Punta Arenas'tan küçük bir römorkör verdi: Yelcho. Gemi buza dayanıklı değildi; telsizi ve doğru dürüst ısıtması yoktu. Komutanı Luis Pardo'ydu. Yelcho 25 Ağustos'ta Shackleton, Worsley ve Crean'i alıp yola çıktı.
30 Ağustos sabahı Fil Adası'na yoğun sisin içinde yaklaştılar. Sis açıldı ve saat 11.40'ta Worsley karla kaplı kampı gördü. Kıyıdaki adamlar da gemiyi görüp kumsala koştu. Shackleton bir filikayla kıyıya yaklaştı, bir kayanın üstünde Wild'ı tanıdı ve hepsinin iyi olup olmadığını sordu. Wild hepsinin iyi olduğunu söyledi, ardından üç kez hurra sesi yükseldi. Bir saat içinde 22 kişinin hepsi gemideydi. Endurance'tan ayrılan 28 kişinin hiçbiri ölmemişti.
Yelcho 3 Eylül'de Punta Arenas'a döndü. Shackleton'ın anlattığına göre bütün kent sokaklara dökülmüştü.
Sonrası
Seferin öbür ekibi, Ross Denizi tarafında Shackleton'ın yürüyüşü için erzak depoları kuran adamlar o kadar şanslı değildi. Gemileri Aurora fırtınada demirinden koparak buzla birlikte açık denize sürüklenmiş, karada kalanlar erzaksız, yakıtsız kalmıştı. Depoları yine de kurdular; dönüş yolunda papaz Arnold Spencer-Smith iskorbütten öldü, Aeneas Mackintosh ile Victor Hayward 8 Mayıs 1916'da bir kar fırtınasında kayboldu.
Endurance'tan sağ dönenlerin çoğu Avrupa'ya dönünce savaşa katıldı. James Caird'deki denizci Timothy McCarthy ile denizci Alfred Cheetham savaşta öldü. Shackleton 1921'de, aralarında sekiz Endurance'lının da bulunduğu yeni bir sefere çıktı ve 5 Ocak 1922'de, Güney Georgia'da demirli gemisinde kalp krizinden öldü. Perce Blackborow memleketi Newport'a döndü ve 1949'da öldü. Hurley'nin kurtardığı cam plakalar, bu yolculuğun bugün bilinen fotoğraflarının çoğunu oluşturuyor. James Caird ise 1985'ten beri Londra'daki Dulwich College'da sergileniyor.
Endurance'ın enkazı, batışından 107 yıl sonra, 5 Mart 2022'de Falkland Denizcilik Mirası Vakfı'nın Endurance22 seferi tarafından Weddell Denizi'nde 3.008 metre derinlikte bulundu. Gemi, Worsley'nin kaydettiği konumdan birkaç mil ötede, dik, sağlam duruyordu; kıçındaki ENDURANCE yazısı hâlâ okunuyordu. Seferin keşif direktörü Mensun Bound, bunun gördüğü en güzel ahşap gemi enkazı olduğunu söyledi. Enkaz bugün Antarktika Antlaşması kapsamında korunan tarihî bir anıt.
Shackleton Antarktika'yı yürüyerek geçemedi; seferin amacı hiç gerçekleşmedi. Ama buzun ortasında gemisini kaybeden 28 kişi, yaklaşık iki yıl sonra hep birlikte eve döndü.
Kaynaklar
- Ernest Shackleton, "South: The Story of Shackleton's Last Expedition 1914-1917", 1919 (Project Gutenberg, kamu malı metin)
- "Imperial Trans-Antarctic Expedition", "Endurance (1912 ship)", "James Caird (boat)", "Perce Blackborow", "Frank Hurley", Vikipedi (İngilizce)
- "Ernest Shackleton's famous job ad 'Men Wanted for Hazardous Journey' is probably a myth", Smithsonian Magazine
- "Sir Ernest Shackleton's Endurance is found", MercoPress, 9 Mart 2022; History Hit, Mart 2022 (Falkland Denizcilik Mirası Vakfı açıklaması)
- "Yelcho (1906-1958)", Antarctic Logistics
- Hikâyedeki kişiler gerçek adlarıyla anılmıştır. İngilizce sözler tırnak kullanılmadan Türkçeye aktarıldı. Kaynaklar çelişiyor: James Caird yolculuğunun süresi (karaya çıkışa göre on yedi gün; Güney Georgia'nın görüldüğü 8 Mayıs'a göre on dört gün), James Caird'in yol aldığı mesafe (Vikipedi'de 700 deniz mili, 1.300 km olarak verilir; yaygın anlatımlarda 800 mil), enkazın Worsley'nin kaydettiği konuma uzaklığı (Vikipedi'ye göre 5,4 deniz mili, vakıf açıklamasına göre yaklaşık dört mil güneyde), Fil Adası'nda kurtarmanın Shackleton'ın kitabında 30 Ağustos 11.40 olarak, bazı anlatımlarda farklı saatlerle verilmesi. Wild'ın kurtarma anındaki cevabı Shackleton'ın kitabında iki biçimde geçer (we are all well, boss ve all safe, all well).
